De beklimming van de Kilimanjaro heeft veel mensen recordhouder gemaakt op manieren die u misschien niet direct zou verwachten. Van de snelste en langzaamste klimmers van tot atleten, musici en pasgetrouwden: de berg is het decor geweest van uiteenlopende prestaties. Sommigen bereikten de top op zoek naar roem, anderen wilden juist aandacht vragen voor goede doelen. Bij Altezza Travel presenteren we met plezier een nieuwe lijst met records rond Kilimanjaro-expedities, waarin deze opmerkelijke prestaties samenkomen.
Snelste beklimming van de Kilimanjaro
De snelheidsrecords op de Kilimanjaro laten zien welke uitzonderlijke combinatie van uithoudingsvermogen en tempo nodig is om de hoogste berg van Afrika in zeer korte tijd te bedwingen. Het huidige record voor de snelste beklimming staat op naam van de Zwitsers-Ecuadoraanse atleet Karl Egloff. In 2014 nam hij de Umbwe-route en bereikte hij de top in slechts 4 uur en 56 minuten. Daarna daalde hij af naar Mweka Gate in 1 uur en 46 minuten, waardoor zijn totale tijd voor de snelste beklimming en afdaling uitkwam op 6 uur, 42 minuten en 24 seconden. Dit record staat inmiddels al 10 jaar.
Het vorige record was in handen van de Spaanse bergloper Kílian Jornet, die in 2010 de tocht naar de top en terug voltooide in 7 uur en 14 minuten.
Snelste vrouwelijke klimmer
Bij de vrouwelijke hoogtelopers blijft de snelste beklimming van de Kilimanjaro op naam staan van de Deense klimmer Kristina Schou Madson. Zij liep via de Mweka-route omhoog en voltooide de beklimming van de voet van de berg tot de top in 6 uur, 52 minuten en 54 seconden. De totale tijd voor de beklimming en afdaling tijdens de Kilimanjaro-trekking bedroeg 13 uur, 30 minuten en 39 seconden. Kristina vestigde dit record in 2018 en sindsdien is het niet verbeterd.
Karl Egloff werd geboren in Ecuador en beklom al van jongs af aan bergen, maar Kristina Madson stond voor de uitdaging om een geschikte trainingsplek te vinden. De hoogste top van Denemarken ligt slechts 170 meter boven zeeniveau. Om aandoeningen zoals acute hoogteziekte (AMS) te helpen voorkomen, trainde Kristina onder meer op loopbanden en trapmachines. Het gebrek aan bergen weerhield haar er niet van een record te vestigen.
Snelste solobeklimming
Een ander snelheidsrecord dat het vermelden waard is, staat op naam van een Tanzaniaan. Dat is niet alleen bijzonder omdat de Kilimanjaro in Tanzania ligt, maar vooral vanwege de omstandigheden van deze beklimming. De Tanzaniaan Simon Mtuy onderscheidt zich van andere hoogtelopers doordat hij een snelle beklimming voltooide zonder ondersteuning van een team. Hij droeg al zijn uitrusting zelf, net als zijn water en voedsel. In dat opzicht blijft Simons record uit 2006 onovertroffen. Zijn tocht omhoog en terug duurde 9 uur en 19 minuten.
Snelste groepsbeklimming
De snelste groepsbeklimming van de Kilimanjaro vond plaats in 2015. Achttien klimmers, onder leiding van de bekende Wim Hof, ook wel The Iceman genoemd, bereikten de top in 31 uur en 25 minuten.
Wie voltooide de langzaamste beklimming van de Kilimanjaro?
Ook de langzaamste beklimming verdient aandacht, omdat dit een van de meest bijzondere snelheidsrecords op de Kilimanjaro is.
Een opvallend verhaal is de expeditie van de Duitsers Fritz Klute en Eduard Oehler. Deze mannen brachten 4,5 maand door in de hogere delen van de Kilimanjaro. Hun doel was om de hoogste berg van Afrika nauwgezet te onderzoeken, in plaats van alleen de top te bereiken. Klute en Oehler waren de eersten die een gedetailleerde kaart van de Kilimanjaro maakten. Hun wetenschappelijke expeditie vond plaats in 1912.
De leden van deze langdurige expeditie konden de hoogste top van de Kilimanjaro niet bereiken vanwege Oehlers slechte gezondheid. Toch waren zij de eersten in de menselijke geschiedenis die het hoogste punt van Mawenzi bereikten – de op één na hoogste top van het Kilimanjaro-massief.
Naast de 4,5 maand in de hoge regionen brachten de wetenschappers nog eens 2 maanden door op de lagere hellingen van de Kilimanjaro. De expeditie bereikte de top niet, maar verkende wel de hoofdkrater van Kibo. Deze route, die meer dan zes maanden duurde en een bezoek aan de krater omvatte, kan inderdaad als de langzaamste worden beschouwd. Vandaag de dag is zo’n langdurige expeditie ondenkbaar vanwege de dagelijkse kosten voor een verblijf op de Kilimanjaro, omdat de berg binnen een nationaal park ligt.
Wie is de oudste klimmer van de Kilimanjaro?
Wie zijn de jongste en oudste klimmers die de top van de Kilimanjaro hebben bereikt?
Waar mannen vaker snelheidsrecords vestigen, voeren vrouwen vaak de lijst aan bij leeftijdsgebonden prestaties. In 2019 bereikte de Amerikaanse Anne Lorimor de top van de Kilimanjaro op een leeftijd van 89 jaar en 37 dagen, waarmee zij de oudste vrouw werd die de Kilimanjaro bedwong. Dit record staat nog altijd. Een interessant detail: dit was Anne Lorimors tweede poging om een leeftijdsrecord te vestigen. Ze had de Kilimanjaro al in 2015 beklommen, maar haar record werd enkele maanden later verbeterd door de Russische tachtiger Angela Vorobeva. Daarom keerde Anne vier jaar later terug naar de berg.
Als we alleen naar oudere heren kijken, staat Fred Distelhorst uit de Verenigde Staten bovenaan: hij beklom het dak van Afrika op 88-jarige leeftijd. Zijn expeditie vond plaats in 2017. Ook Robert Wheeler is het vermelden waard; hij bereikte in 2014 met succes de top op de respectabele leeftijd van 85 jaar.
Wie is de jongste persoon die de Kilimanjaro beklom?
Volgens de regels van Kilimanjaro National Park moet een kind minimaal 10 jaar oud zijn om aan een beklimming deel te nemen. Wanneer daar voldoende redenen voor zijn, kan echter een uitzondering worden gemaakt en krijgen jongere kinderen een speciale vergunning. Op die manier verkrijgen de jongste deelnemers aan Kilimanjaro-expedities het recht om de berg te beklimmen.
De officiële jongste klimmer op de Kilimanjaro is de 5-jarige Ognjen Živković uit een Servisch-Duitse familie. Hij bereikte Uhuru Peak samen met zijn vader Zoran, die al jarenlang een passie heeft voor bergsport en zijn liefde voor bergexpedities aan zijn zoon heeft doorgegeven. Volgens zijn vader wandelt Ognjen al sinds zijn derde.
Ten tijde van de beklimming in augustus 2023 was de jongen 5 jaar oud. Daarmee werd Ognjen de nieuwe recordhouder als jongste persoon die de Kilimanjaro heeft beklommen. Zijn record werd echter niet opgenomen in het Guinness Book of Records: zij registreren geen records voor personen jonger dan 16 jaar. Bovendien meldden sommige klimmers en gidsen dat dragers de jongen tijdens de beklimming af en toe droegen. Ognjens vader verklaart dat dragers zijn zoon inderdaad hielpen over modder en gladde rotsen in één gebied, maar dat dit buiten de hoofdroute gebeurde.
Ook de 6-jarige Amerikaan Coaltan Tanner verdient vermelding – de vorige recordhouder. Sinds 2018 droeg hij de titel van jongste deelnemer aan een Kilimanjaro-expeditie.
Bij de meisjes is de jongste klimmer de 6-jarige Ashleen Mandrik uit Brighton, Engeland. Haar tocht naar het dak van Afrika vond plaats in september 2019.
Vanuit onze ervaring zijn expedities naar de Kilimanjaro met zulke jonge kinderen risicovol. Na meer dan 10 jaar expedities te hebben georganiseerd, hebben we bij Altezza Travel geconcludeerd dat de optimale leeftijd om de Kilimanjaro te beklimmen 10 jaar is, zoals aanbevolen door het nationale park. Hoe ouder het kind, hoe beter voor zijn of haar welzijn.
Kunt u de Kilimanjaro achteruit beklimmen?
Twee mensen beklommen de Kilimanjaro achteruit. De een kwam uit Zuid-Afrika, de ander uit Nepal. De tweede, Sanjay Pandit, bereikte de top opvallend snel – . Beiden beklommen de Kilimanjaro echter alleen achteruit en daalden daarna op de gebruikelijke manier af. In 2024 werd de Britse klimmer Ben Stewart de eerste persoon die zowel de beklimming als de afdaling op deze eigenaardige manier voltooide.
Bens grootste uitdaging was zijn nek – wie meerdere dagen voortdurend achterom kijkt, loopt gemakkelijk een blessure op. Hij ontwikkelde een trainingsmethode voor zijn nek en had deze techniek eerder gebruikt bij het beklimmen van enkele Britse bergen. Tijdens de Kilimanjaro-expeditie ondersteunde zijn team hem op de moeilijkste stukken.
Deze manier om aandacht te trekken kan als een dwaas publiciteitsmiddel worden gezien, maar in dit geval was de aandacht gerechtvaardigd: Ben Stewart haalde vóór zijn expeditie geld op voor de British Heart Foundation. De meeste mensen richten dergelijke acties op het inzamelen van geld voor goede doelen of op bewustwording rond maatschappelijke kwesties. Wie hoort over ongebruikelijke manieren om de Kilimanjaro te bedwingen, hoeft dus niet meteen te spotten.
Welke records vestigden mensen met een beperking op de Kilimanjaro?
De Kilimanjaro beklimmen is zelfs voor mensen in uitstekende gezondheid, bij wie alle lichaamsfuncties naar verwachting werken, niet eenvoudig. Juist daardoor vallen de prestaties van mensen met lichamelijke beperkingen, zoals ontbrekende ledematen, des te meer op.
In 2021 meldden media dat de Zweedse avonturier Aron Anderson de eerste rolstoelgebruiker werd die de top van de Kilimanjaro bereikte. Hij verloor beide benen nog voordat hij 10 jaar oud was, als gevolg van kanker aan de wervelkolom. Tegenwoordig is hij een bekende paralympische atleet en motivational speaker.
Aron beklom de Kilimanjaro met zijn unieke driewielige fiets en bereikte Kibo Hut op de Marangu-route. Voorbij dit punt, waar het terrein rotsachtig en steil werd, liet hij zijn voertuig achter en kroop hij als een slang verder. Hij bereikte de bijzondere plek op Stella Point, waar hij zijn certificaat kon krijgen en aan de afdaling kon beginnen. Aron was echter uitgeput en vroeg alleen speciale toestemming om er te overnachten; de volgende dag bereikte hij het hoogste punt van de Kilimanjaro.
Vóór Aron waren er al rolstoelgebruikers die het dak van Afrika hadden beklommen. De echte pionier was de Zuid-Afrikaan Bernard Goosen, die deze prestatie tweemaal leverde: eerst in 2003 en daarna opnieuw in 2007, waarbij hij zijn snelheid verbeterde – de eerste keer kostte het hem 9 dagen, de tweede keer slechts 6. Volgens berichten bereikte hij beide keren de top van de Kilimanjaro .
De eerste vrouw die de Kilimanjaro in een rolstoel beklom, was Erica Davis in 2012. Ook het verhaal van Spencer West is indrukwekkend: hij verloor op 5-jarige leeftijd zijn benen door een genetische aandoening en bereikte in hetzelfde jaar als Erica de top van de Kilimanjaro, waarbij hij alleen zijn handen gebruikte. Hij vertelde dat hij 80% van de afstand met behulp van zijn handen moest afleggen, waardoor ze vol eelt kwamen te zitten. Toch was Spencer uitzinnig van vreugde toen hij het dak van Afrika bereikte.
De Amerikaanse Kyle Maynard, atleet en motivational speaker, werd eveneens bekend door zijn beklimming van de Kilimanjaro. Hij leeft met een aandoening die congenitale amputatie wordt genoemd, waarbij ledematen zich onvolledig ontwikkelen. In 2012 werd hij de eerste persoon die de Kilimanjaro beklom zonder volledig ontwikkelde armen en benen. Hij had 10 dagen nodig om de beklimming te voltooien.
Deze en vele andere bedwingers van de hoogste berg van Afrika organiseerden inzamelingsacties voor goede doelen en vroegen publieke aandacht voor de problemen waarmee mensen met een beperking te maken hebben. Zo bestond het team van Kyle Maynard uit gewonde Amerikaanse militaire veteranen, met als doel bewustwording rond dit maatschappelijke thema te vergroten. Zijn missie schonk ook voor $25.000 aan medische hulpmiddelen aan een school voor blinden in Tanzania.
Welke sportrecords zijn er op de Kilimanjaro?
De Kilimanjaro is niet alleen een decor voor bergbeklimmers, maar ook een podium voor opmerkelijke sportprestaties. Atleten en avonturiers uit de hele wereld hebben in deze majestueuze arena hun grenzen verlegd. Of het nu gaat om een sprong vanaf de hoogte in een wingsuit of om voetballen in de krater: de Kilimanjaro blijft mensen inspireren en op de proef stellen die hun naam in uiteenlopende sporten willen vestigen.
De eerste BASE-jump
In 2015 maakte de Russische extreme atleet Valery Rozov de allereerste BASE-jump vanaf de Kilimanjaro. Bij BASE-jumpen dragen atleten wingsuits waarmee ze door de lucht kunnen zweven. Ze springen vanaf hoge vaste objecten en landen veilig met behulp van een parachute. Deze extreme sport behoort tot de gevaarlijkste ter wereld.
Altezza Travel organiseerde zijn expeditie naar de top van de Kilimanjaro. Valery sprong vanaf de Western Breach Wall, op 5.460 meter boven zeeniveau. Helaas kwam Valery Rozov 2,5 jaar later tragisch om het leven in Nepal, tijdens een andere extreme sprong.
Highlinen op de Kilimanjaro
In 2016 vestigde alpinist Stephan Siegrist een record in highlinen op de Kilimanjaro tijdens een expeditie met Altezza Travel. Highlinen is een extreme sport waarbij iemand balanceert op een strak gespannen lijn hoog tussen twee ankerpunten.
Op de Kilimanjaro was de lijn verankerd tussen rotstorens op 5.700 meter boven zeeniveau. Stephan Siegrist acclimatiseerde succesvol aan de grote hoogte en liep 20 meter over de smalle lijn. Nooit eerder had iemand deze prestatie op zo’n grote hoogte geleverd.
De voetbalwedstrijd op de grootste hoogte
In 2017 vond op de Kilimanjaro, op 5.714 meter boven zeeniveau, een opmerkelijke voetbalwedstrijd plaats. Midden in de krater van de hoogste vulkaan, Kibo, speelde Volcano FC tegen Glacier FC. De wedstrijd eindigde in een gelijkspel, maar de uitslag deed er niet toe. Wat werkelijk telde, was dat alle spelers vrouwen waren en dat hun belangrijkste doel was om aandacht te vragen voor genderongelijkheid in de sport. Wie kan daarna nog beweren dat vrouwen zwakker of minder veerkrachtig zijn?
Dertig vrouwen tussen 18 en 66 jaar speelden 90 minuten op deze immense hoogte, terwijl ze hoogteziekte, kortademigheid en kou overwonnen. In de krater variëren de temperaturen van 0 °C tot -20 °C. De hoogte heeft zo’n grote invloed op het menselijk lichaam dat niet iedereen dit punt überhaupt kan bereiken, laat staan er fysieke inspanning leveren. Alles bij elkaar zijn deze atleten ware heldinnen, die hun namen blijvend hebben verbonden aan de sportgeschiedenis van de Kilimanjaro.
Een interessant detail: het rotsachtige oppervlak van Kibo was bedekt met vulkanisch stof, en de vrouwen moesten creatief zijn om het voetbalveld klaar te maken. Ze gebruikten trekkingstokken als cornervlaggen en markeerden het veld met bloem. Hier ziet u een korte video van dit bijzondere evenement.
In diezelfde krater vonden ook andere sportevenementen plaats. Zo werd er in 2014 een cricketwedstrijd gehouden, en in 2015 een rugbywedstrijd. De krater van de vulkaan diende bovendien als finishlijn voor marathons, waarmee hij nog meer atleten aantrok die records wilden vestigen op de hoogste vrijstaande berg ter wereld.
Eerste parachutesprong in de Kilimanjaro-krater
Ongetwijfeld was de groepssprong met parachutes in de krater van de Kibo-vulkaan een van de meest opvallende sportprestaties op de Kilimanjaro. Hoewel er niet veel informatie over dit evenement beschikbaar is, zijn enkele details terug te vinden in het tijdschrift Tanganyika Notes and Records.
De sprong vond plaats op 11 maart 1962 en werd uitgevoerd door de Franse parachutisten Jean-Claude Dubois, Bernard Couture en Jean-Claude Camus, alle drie 25 jaar oud. Zij verbeterden het record voor de hoogste parachutesprong. Tegenwoordig vestigen mensen records door vanuit de stratosfeer te springen op hoogtes van meer dan 40 kilometer. In de jaren zestig was het echter al moeilijk genoeg om een vliegtuig te vinden dat de benodigde hoogte kon bereiken.
Het belangrijkste doel van deze sprong was het bestuderen van de effecten van snelle hoogteveranderingen op het menselijk lichaam. Twee groepsleden waren arts en wilden die impact zelf ervaren. De parachutisten landden, begonnen onmiddellijk aan de afdaling en bereikten Marangu Gate – destijds het belangrijkste startpunt voor Kilimanjaro-expedities – in ongeveer 13 uur.
Zijn er muzikale records op de Kilimanjaro?
Ooit werd een echte Keltische harp naar de hoogste top van de Kilimanjaro gebracht – op 5.895 meter. Natuurlijk om daar bespeeld te worden; de muziek klonk er indrukwekkend.
In 2023 droeg een groep mensen dit muziekinstrument van 11 kilo naar de hoogste berg van Afrika. Het doel was om het harpconcert op de grootste hoogte te geven. Gedurende 18 minuten speelde de Ierse musicus Siobhan Brady verschillende composities, waaronder het bekende nummer 'Little Bird' van Ed Sheeran.
Toch was dit niet het eerste muzikale evenement op de Kilimanjaro. Dat record werd enkele maanden eerder in hetzelfde jaar gevestigd door de Tanzaniaanse musicus Joseph Simion Misa, beter bekend als DJ Joozey. Hij speelde een dj-set van 15 minuten, waarmee hij de eerste muzikale uitvoering op de top van de Kilimanjaro op zijn naam zette.
Kunt u pizza laten bezorgen op de Kilimanjaro?
Wist u dat u op de Kilimanjaro pizza met uw favoriete toppings kunt bestellen? Oké, dat was een grap – Altezza Travel en andere touroperators bezorgen geen warme pizza op de berg. Maar één keer is het wel gebeurd.
In 2016 opende Pizza Hut in Dar es Salaam, de grootste stad van Tanzania. Het was het eerste franchiserestaurant in heel Tanzania, en Tanzania werd het 100e land ter wereld met deze keten. Om dit moment te markeren wilden zij in het Guinness World Records komen. Petje af voor het briljante werk van hun marketeers.
Voor deze missie ontwierpen zij een speciale, op batterijen verwarmde rugzak, waarmee de pizza horizontaal vervoerd en warm gehouden kon worden. De pizza legde een lange weg af: eerst met de auto, daarna met het vliegtuig en ten slotte de berg op, gedragen door leden van een speciaal expeditieteam. De tocht duurde 4 dagen en besloeg 745 kilometer.
Mocht het water u nog niet in de mond lopen, dan verandert dat nu misschien. Een hete, geurige pepperonipizza met pittige worst bereikte de top. Dit is geen advertentie, en helaas krijgen we geen heerlijke pizza van de beroemde pizzeria omdat we dit record in ons artikel noemen. Maar het record zelf is zonder meer opmerkelijk.
En burgers dan?
Enkele jaren na het pizzarecord op de Kilimanjaro liet ook een andere fastfoodketen van zich horen. Dit keer ging het om het Britse Honest Burgers. Zij maakten een vegan burger, vacumeerden die en lieten hem naar Tanzania brengen, tot op het hoogste punt van het Afrikaanse continent. Daarmee vestigden zij een record voor de burgerbezorging op land op de grootste hoogte. Deze prestatie vond plaats in 2022.
Het evenement draaide minder om de burger dan om een liefdadigheidsinitiatief. Het werd georganiseerd door de Standing Tall Foundation, een organisatie die zich richt op mentale gezondheid en lichamelijk welzijn. De stichting werd opgericht door de Britse veteraan Andy Reid, die drie ledematen verloor door een explosief in Afghanistan.
De tragedie vond plaats in oktober 2009, en sindsdien stelt Reid zich elke oktober een ambitieus doel om geld in te zamelen voor een goed doel. Het beklimmen van het dak van Afrika was zwaar voor Andy, maar hij gaf toe dat hij in de wolken was toen het lukte. En een smakelijke burger bereikte een niet eerder bereikte hoogte.
Eerder schreven we dat touroperators normaal gesproken geen voedselbezorgingen organiseren op de grillen van klimmers, maar daar willen we iets aan toevoegen. In bijzondere gevallen bezorgt Altezza Travel eten op de Kilimanjaro voor haar reizigers, bijvoorbeeld verjaardagstaarten of traktaties voor andere speciale gelegenheden.
Kunt u trouwen op de top van de Kilimanjaro?
In 2016 vond op de top van de Kilimanjaro de allereerste huwelijksceremonie plaats. Hoewel aanzoeken op de hoogste berg van Afrika wel voorkomen, was er daar nog nooit eerder een volledige bruiloft met een bisschop gehouden. De historische ceremonie was voor het paar Dustin Smoot en Stacey M Alley.
Werken creditcards op de top van de Kilimanjaro?
Aan het einde van 2023 vond een ongebruikelijke financiële expeditie plaats naar de top van de Kilimanjaro. De expeditieleden waren vertegenwoordigers van de National Bank of Commerce (NBC), een van de oudste banken van Tanzania en behorend tot de top vijf op basis van kapitalisatie. Hun doel was om de technologische mogelijkheden van Tanzaniaanse bankdiensten te demonstreren door vanaf het hoogste punt van Afrika een geldtransactie uit te voeren. Daarvoor namen zij een betaalterminal mee.
Hun missie slaagde – transacties werden uitgevoerd op alle belangrijke punten langs de Marangu-route: Mandara, Horombo, Kibo, Gilman's Point, Stella Point en zelfs op de top.
De Kilimanjaro kent dus veel records. We hebben enkele van de interessantste op een rij gezet, maar er zijn er nog veel meer. In de loop van de tijd blijven nieuwe prestaties verschijnen. Als u updates over deze records kent, horen we dat graag en voegen we de informatie toe aan dit artikel.
Wat nog rest, is het historische record van de allereerste gedocumenteerde beklimming naar de top van de Kilimanjaro.
Wie beklom de Kilimanjaro als eerste?
De eerste beklimming van de Kilimanjaro vond plaats op 6 oktober 1889. De pioniers waren de ervaren reiziger Hans Meyer en de professionele alpinist Ludwig Purtscheller.
Daarvoor had Meyer twee vergeefse pogingen gedaan om de berg te beklimmen. De eerste poging werd verijdeld door sneeuw en ijs, die toen veel uitgebreider waren dan nu. Tijdens de tweede poging, onderweg naar de Kilimanjaro, werd hij gevangengenomen door rebellen die betrokken waren bij de Abushiri-opstand. Dit was een mislukte opstand tegen de Duitse kolonisatie in 1888–1889 aan de kust van . Pas bij zijn derde poging wist de vasthoudende Duitser de Kilimanjaro te bedwingen en zijn naam in de geschiedenis van deze Afrikaanse berg te schrijven. De hoogste top van de Mawenzi-vulkaan werd naar hem vernoemd.
De eerste vrouw die de top van de Kilimanjaro bereikte was Sheila MacDonald, een Schotse klimmer, die in 1927 de top bereikte. Haar geslaagde beklimming was een opmerkelijke prestatie in een tijd waarin maar weinig vrouwen actief waren in het hooggebergte-alpinisme.
Alle content op Altezza Travel wordt samengesteld op basis van deskundige inzichten en grondig onderzoek, in lijn met ons Redactioneel beleid.
Meer weten over reizen in Tanzania?
Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.
