Vogels kijken in Ruaha, Usangu en op het Kitulo-plateau, en in nabijgelegen regio's

Het noorden van Tanzania is wereldwijd een gerenommeerde bestemming voor vogelaars. Eerder bespraken we de rijke vogelsoorten in de Serengeti en de Ngorongoro, het Lake Manyara en Tarangire Nationaal Park, evenals het indrukwekkende vogelleven van Arusha en Kilimanjaro Nationaal Park bij de stad Arusha. In dit artikel richten we ons op de fascinerende locaties in het zuiden, die zowel professionele ornithologen als enthousiaste vogelaars aantrekken tijdens vogelreizen in Tanzania.

Zuid-Tanzania wordt gekenmerkt door uitgestrekte droge vlaktes en uiterwaarden, met daarnaast enkele slapende vulkanen en relatief lage bergketens die afdalen richting het Nyasa meer, ook bekend als Lake Malawi. Opmerkelijk genoeg liggen deze gebieden dicht bij zowel een van de droogste regio's van het land als de plek met de meeste neerslag van Tanzania. De eerste locatie is de weidse omgeving van de Great Ruaha River, de tweede de zuidoostelijke hellingen van het gebergte rond Mount Rungwe. Daarnaast ligt hier een groot waterreservoir dat talrijke watervogels aantrekt. Samen bieden deze plekken boeiende mogelijkheden om op verkenning te gaan, met honderden vogelsoorten die tijdens een vogelreis door Tanzania te ontdekken zijn.

Ruaha Nationaal Park

Ruaha Nationaal Park is na Nyerere Nationaal Park het op een na grootste nationale park van Tanzania. Het beslaat een uitgestrekt, droog gebied in het meest zuidelijke deel van de Maasai-steppe. Ruaha Nationaal Park ligt op de westelijke oever van de Great Ruaha River, die ondanks de geringe neerslag zelden droogvalt, en geldt als een van de droogste beschermde gebieden van het land. Het park bestaat uit open vlaktes, met beboste zones in het zuiden en westen.

Het Nationaal Park herbergt naar schatting 400 tot 500 vogelsoorten. Een exact aantal is echter lastig vast te stellen: de belangrijkste gebieden die voor reizigers toegankelijk zijn, zijn uitgebreid onderzocht, terwijl grote delen ver van lodges en gastenkampen nog relatief weinig verkend zijn. Voor vogelaars heeft Ruaha Nationaal Park dan ook het potentieel om een uitzonderlijk interessante locatie te zijn.

In Ruaha leven populaties van Tanzaniaanse endemen, zoals de asglansspreeuw (Lamprotornis unicolor) en de zwartmaskeragapornis (Agapornis personatus). Andere Tanzaniaanse endemen die u in Ruaha kunt zien, zijn de Tanzaniaroodsnaveltok (Tockus ruahae) en de Tanzaniamaskerwever (Ploceus reichardi).

Er zijn echter aanwijzingen dat de Tanzaniamaskerwever ook in Zambia voorkomt en de asglansspreeuw ook in Kenya. Ook over de Tanzaniaroodsnaveltok, waarvan de wetenschappelijke naam naar Ruaha verwijst, bestaat discussie. Niet alle ornithologen beschouwen hem als een afzonderlijke soort; in sommige classificaties wordt hij geregistreerd als ondersoort van de noordelijke roodsnaveltok (Tockus erythrorhynchus). Overigens stond juist de noordelijke roodsnaveltok model voor de bekende vogel Zazu uit Disney's tekenfilm The Lion King. De zwartmaskeragapornis is op zijn beurt geïntroduceerd in de buurlanden Burundi en Kenya. De endemische status van deze soorten blijft dus een open vraag. Dat doet niets af aan de bijzondere schoonheid van de vogels zelf, die vogelaars blijven fascineren.

Naast deze soorten trekt Ruaha grote groepen abdims ooievaars (Ciconia abdimii) en witte ooievaars (Ciconia ciconia) aan. Een andere interessante vogel hier is de witkruinkievit (Vanellus albiceps), met gele lellen in het gezicht. De soort staat bekend om haar vermogen het nest en kleine kuikens luidruchtig en succesvol te verdedigen tegen indringers, zelfs tegen grote ongenode gasten zoals nijlpaarden.

Een fraaie boomhop in Ruaha Nationaal Park is de kleine boomhop (Rhinopomastus minor). Zijn paarsblauwe verenkleed glanst in de zon en de gebogen oranje snavel is al van ver zichtbaar. Ook de Usambiro-baardvogel (Trachyphonus darnaudii), waarvan de wetenschappelijke naam verwijst naar de Afrika-reiziger Joseph Pons d'Arnaud, valt op in de struiksavannes. Voor iedere vogelaar is het bijzonder om de witkopbuffelwever (Dinemellia dinemelli) en de zwartkapwever (Pseudonigrita cabanisi) te zien, die voor het eerst werd beschreven door de Afrika-onderzoeker Gustav Fischer.

Tot de mooiste vogels van Ruaha behoren de purperastrild (Granatina ianthinogaster), de witbuiktoerako (Crinifer leucogaster), de scharrelaar (Coracias garrulus) en de dwergbijeneter (Merops pusillus), die zo heet vanwege zijn geringe formaat: hij is de kleinste vertegenwoordiger van de Afrikaanse bijeneters en wordt maximaal 17 centimeter lang. Ook het grijskopzilverbekje (Spermestes griseicapilla) verdient vermelding. Zoek deze soort vooral in de buurt van water.

Het zwartmaskerzandhoen (Pterocles decoratus), interessant om te volgen tussen doornstruiken, gaat vrijwel op in de savannebodem. Het mannetje van de staalblauwe wida (Vidua hypocherina) is een opvallend fraaie vogel. In de paartijd krijgt hij een lange staart en bereikt hij een lengte van 31 centimeter. Daarnaast worden hier minstens zes andere widasoorten waargenomen, herkenbaar aan hun opmerkelijk lange staarten. Een voorbeeld is de breedstaartparadijswida (Vidua obtusa), waarvan lichaam en staart samen vaak 36 centimeter meten.

Een van de meest fascinerende roofvogels in Ruaha is de Eleonoravalk (Falco eleonorae). Deze valk is genoemd naar Eleonora d'Arborea, een belangrijke Europese heerseres uit de 14e eeuw, die in haar tijd bekendstond om haar uitzonderlijke humanisme, onder meer door een wet in te voeren die roofvogels op Sardinië beschermde. De Eleonoravalk broedt in het Middellandse Zeegebied en vliegt voor de winter vooral naar Madagascar en nabijgelegen eilanden. Onderweg maken deze valken een tussenstop in Tanzania, met name in de droge zuidelijke regio's.

Over de trekroutes van deze valken werd vanaf de jaren 50 jarenlang gediscussieerd. Inmiddels is er veel meer bekend over de vliegroutes van Eleonoravalken, inclusief verschillen tussen mannetjes en vrouwtjes, en tussen jonge en volwassen vogels. Toch blijft het indrukwekkend om te zien hoe Europese vogels voor de winter aan een opmerkelijke reis naar Madagascar beginnen en onderweg rust vinden in de droge landschappen van Zuid-Tanzania.

Mtera-stuwmeer

Ten noordoosten van Ruaha Nationaal Park ligt een uitgestrekt stuwmeer van maximaal 660 vierkante kilometer. Het ontstond in 1975 door de afdamming van de Ruaha River. Op de bodem van het reservoir staan nog veel dode bomen; sommige schattingen spreken van meer dan 1 miljoen. Deze plekken trekken grote aantallen watervogels aan, die er geschikte nestplaatsen vinden in de dode bomen.

Tot de vogels die in het stuwmeer broeden, behoren aalscholvers (Phalacrocorax carbo), die men vaak in de zon ziet zitten met gespreide vleugels om te drogen, en Afrikaanse slangenhalsvogels (Anhinga rufa), ook wel slangenhalsvogels genoemd. Net als aalscholvers hebben deze vogels geen olie om hun veren tegen nat worden te beschermen; ook hen ziet u daarom vaak aan het water zitten, waar zij hun vleugels in de wind laten drogen.

Onder de watervogels bij Mtera valt de blauwe reiger (Ardea cinerea) op als een onverzadigbare jager, die vrijwel elk dier grijpt dat hij kan vangen. Reigers lokken hun prooi op verschillende manieren uit het water: door met hun enorme vleugelspanwijdte schaduw te werpen, het water langs de oever te beroeren, hun poten snel te bewegen en soms prooi van andere vogelsoorten te stelen. Tegelijkertijd worden reigers zelf geregeld het doelwit van andere roofvogels, zoals de Afrikaanse zeearend (Haliaeetus vocifer). Deze krachtige arenden vormen een bedreiging voor een breed scala aan waterdieren, kleinere vogels, reptielen en sommige zoogdieren. Er zijn aanvallen van Afrikaanse zeearenden gedocumenteerd op schildpadden, varanen en zelfs kleine krokodillen, maar ook op hazen, apen en dikdikantilopen.

Het stuwmeer herbergt honderdduizenden boerenzwaluwen (Hirundo rustica). Ook Afrikaanse lepelaars (Platalea alba) met hun opvallend lange, lepelvormige snavels worden hier gezien, terwijl zij zijwaarts door het water bewegen en weekdieren, schaaldieren, insecten, larven en kleine vissen vangen.

In de buurt van het stuwmeer ligt een groot moerasgebied dat eveneens de moeite waard is, onder meer voor de witwangfluiteend (Dendrocygna viduata) en de rosse fluiteend (Dendrocygna bicolor). Hun naam verwijst naar het fluitende geluid dat zij maken. Deze eenden kunnen zowel op de grond als in bomen nestelen.

Afrikaanse jacana's (Actophilornis africanus) worden vaak in deze regio gezien, met hun opvallend grote poten en tenen. Die indrukwekkende bouw helpt jacana's zich behendig over het oppervlak van waterplanten te bewegen. De kastanjebruine tint van hun verenkleed maakt ze goed zichtbaar op het water. Een andere vogel die door het water wordt aangetrokken, is de spoorwiekgans (Plectropterus gambensis). Opmerkelijk genoeg hebben deze ganzen een bijzondere eigenschap: ze kunnen giftig zijn, omdat het eten van hun bereide vlees voor mensen dodelijk kan zijn. Dit gevaarlijke kenmerk wordt toegeschreven aan hun dieet, waarin blaarkevers voorkomen; de dekschilden van deze kevers bevatten de organische toxine cantharidine.

Veelvoorkomende soorten in deze wateren zijn knobbeleenden (Sarkidiornis melanotos), roodsnaveltalingen (Anas erythrorhyncha) en Afrikaanse dwergganzen (Nettapus auritus) met metaalgroene ruggen. Laatstgenoemde vogels zijn vooral geïnteresseerd in zaden van waterlelies. Deze planten gelden als een goede aanwijzing voor plekken waar u naar dwergganzen kunt zoeken.

Usangu-vlakten

Ten zuiden van Ruaha Nationaal Park ligt een uiterwaardengebied, gekenmerkt door periodieke overstromingen op tal van plaatsen, naast verschillende permanente moerassen en rijstvelden. De overvloed aan water werkt als een magneet op een grote verscheidenheid aan vogels en heeft bijgedragen aan de erkenning van dit gebied als belangrijk vogelgebied. In deze regio vindt u groepen acaciabomen, miombobossen en zelfs baobabs. Daarnaast zijn er veel open, schrale graslandweiden.

Het gebied heeft een indrukwekkende lijst van meer dan 400 vogelsoorten. Vooral watervogels worden aangetrokken door de rijstplantages. Bekende voorbeelden zijn de rosse fluiteend (Dendrocygna bicolor), de bedreigde grijze kroonkraan (Balearica regulorum) en de spoorwiekgans (Plectropterus gambensis).

Op deze vlaktes vindt u de witkruinkievit (Vanellus albiceps), Kaspische plevier (Charadrius asiaticus), steltkluut (Himantopus himantopus), zwarte ibis (Plegadis falcinellus), Afrikaanse gaper (Anastomus lamelligerus), nimmerzat (Mycteria ibis), roodbuikreiger (Ardeola rufiventris), ralreiger (Ardeola ralloides), een uitgesproken nachtelijke jager, kleine zilverreiger (Egretta garzetta) en andere bewoners van laaglandweiden en moerasgebieden.

De Usangu-vlakten vormen in Oost-Afrika het enige bekende leefgebied van een aanzienlijke kolonie steppevorkstaartplevieren (Glareola nordmanni). Ze zijn afkomstig van de steppen van Oost-Europa, Kazakhstan en Rusland en trekken in de winter naar Afrika. Helaas neemt hun populatie af en worden ze momenteel als bijna kwetsbaar geclassificeerd. Ook de lelkraanvogel (Grus carunculata), die vaak in de rijstvelden te vinden is, heeft een kwetsbare status. Daarnaast kiest de poelsnip (Gallinago media), bekend om zijn opmerkelijke non-stop migraties over grote afstanden, deze vlaktes als overwinteringsgebied na de reis vanuit Noord-Europa.

Usangu wordt beschouwd als de enige plek in Tanzania waar vier soorten spoorkoekoeken leven: de koperstaartspoorkoekoek (Centropus cupreicaudus), zwarte spoorkoekoek (Centropus grillii), Senegalese spoorkoekoek (Centropus senegalensis) en wenkbrauwspoorkoekoek (Centropus superciliosus). Laatstgenoemde staat erom bekend tijdens grasbranden tevoorschijn te komen om insecten te vangen die aan het vuur ontsnappen.

Hier komen minstens twee soorten voor die endemisch zijn voor Tanzania: de asglansspreeuw (Lamprotornis unicolor) en de zwartmaskeragapornis (Agapornis personatus).

Denhams trap (Neotis denhami) kan hier vanaf het naburige Kitulo-plateau heen vliegen. Er is waargenomen dat deze vogels worden aangetrokken door afgebrande weiden. Ze jagen op slangen, knaagdieren en insecten, eten van tijd tot tijd kuikens van andere vogels, en ook planten. Soms volgen ze hoefdieren, aangetrokken door de uitwerpselen die deze achterlaten. Denhams trappen eten namelijk graag mestkevers.

Kitulo-plateau

Het Kitulo-plateau, gelegen in het zuiden van Tanzania, ligt op hoogtes van 1.800 tot 2.961 meter boven zeeniveau. Het plateau bestaat voornamelijk uit bergweiden en toont een uitbundig palet aan kleuren. In 2005 werd hier een nationaal park met dezelfde naam opgericht, het eerste tropisch-Afrikaanse park dat zich richtte op de bescherming van plantenleven. Het park staat vooral bekend om zijn indrukwekkende verzameling van 45 orchideeënsoorten, binnen een totaal van 350 bloeiende plantensoorten.

Het plateau omvat drie bosreservaten en een melkveebedrijf; het exacte aantal vogelsoorten is nog onbekend en vraagt om verder onderzoek. Het nationale park op het plateau ontvangt helaas relatief weinig bezoekers, doordat er binnen de grenzen weinig grote dieren voorkomen. Vogelaars zouden dit gebied echter niet over het hoofd moeten zien, want het heeft een eigen aantrekkingskracht.

Tot de vogelbewoners van het plateau behoort Denhams trap (Neotis denhami), een zeldzame savannevogel. In de wintermaanden zoeken de steppekiekendief (Circus macrourus) en de kleine torenvalk (Falco naumanni) hun toevlucht in deze regio. Ook de roodnekkalanderleeuwerik (Mirafra africana) heeft Kitulo als leefgebied. Deze vogel staat bekend om zijn opmerkelijke tolerantie tegenover waarnemers die dichtbij komen.

Ook op het plateau waargenomen zijn de kortstaartpieper (Anthus brachyurus), Shelley's frankolijn (Scleroptila shelleyi) en de kwartel (Coturnix coturnix).

Het plateau is leefgebied van de Angolese zwaluw (Hirundo angolensis), een fraaie vogel met staalblauwe veren. Twee opvallende grote roofvogels in dit gebied zijn de augurbuizerd (Buteo augur) en de lannervalk (Falco biarmicus). De augurbuizerd jaagt op ratten en hagedissen, terwijl de lannervalk andere vogels in volle vlucht vangt.

Andere interessante soorten hier zijn de Njombegraszanger (Cisticola njombe), bergwidavink (Euplectes psammacromius) en Kipengerekanarie, ook bekend als Tanzaniakanarie (Crithagra melanochroa), die als endemisch voor het land wordt beschouwd.

Berg Rungwe

Vlak bij het Kitulo-plateau rijst Mount Rungwe op, gehuld in tropische bossen. Deze slapende vulkaan bereikt een hoogte van bijna 3.000 meter. Dankzij de overvloedige regenval, met een jaargemiddelde tot 3 meter, vormen de zuidoostelijke hellingen van dit bergcomplex de natste regio van heel Tanzania. Het omliggende belangrijke vogelgebied omvat drie grote bosgebieden en verschillende kleinere bosreservaten.

Op de hellingen van Rungwe vinden verschillende boeiende vogelsoorten hun leefgebied, waaronder de bergtortelduif (Streptopelia lugens), bergnachtzwaluw (Caprimulgus poliocephalus), bergbuizerd (Buteo oreophilus), snorbaardvogeltje (Pogoniulus leucomystax) en bandstaarttrogon (Apaloderma vittatum).

In de bergbossen van Rungwe vindt u een groot aantal vogels, waaronder Chapins apalis (Apalis chapini) en de bergfluiter (Iduna similis). Deze zanger gedijt, zoals zijn naam al doet vermoeden, in subtropische en tropische bergbossen en eet bij voorkeur insecten, vooral vliegen.

De dunsnavelspreeuw (Onychognathus tenuirostris) trekt de aandacht met zijn elegante, puntige staart en het opvallend blauwzwarte verenkleed van de mannetjes, dat schitterend oplicht in de zon. Een andere bewoner van het gebied is Kenricks spreeuw (Poeoptera kenricki). Hoewel zijn belangrijkste leefgebied in centraal Tanzania ligt, komt hij ook op verschillende plekken in Kenya voor.

Deze gebieden herbergen daarnaast verschillende opmerkelijke vogelsoorten, waaronder de oranje grondlijster (Geokichla gurneyi), bergwidavink (Euplectes psammacromius), Baglafechtwever (Ploceus baglafecht), roodmaskerastrild (Cryptospiza reichenovii) en wielewaalvink (Linurgus olivaceus). Deze soorten worden doorgaans in beboste gebieden aangetroffen. Tot de bijzondere bewoners van Rungwe behoren de bergdubbelbandhoningzuiger (Cinnyris fuelleborni) en de bronshoningzuiger (Nectarinia kilimensis). Deze honingzuigers voeden zich met bloemennectar, insecten en spinnen. Het is vermeldenswaardig dat honingzuigers vaak worden gezien als het Afrikaanse equivalent van Zuid-Amerikaanse kolibries en Australische honingeters.

Umalila-gebergte

Ten westen en zuiden van de slapende vulkaan Rungwe liggen verschillende bosreservaten. Helaas zijn deze reservaten sterk beïnvloed door intensieve landbouw. Toch blijft de regio een toevluchtsoord voor talrijke vogelsoorten, al is de volledige soortenrijkdom nog niet volledig onderzocht.

Dit gebied wordt gekenmerkt door steile heuvels met versnipperde bosfragmenten. Tot de bewoners behoren de olijfflanktapuit (Cossypha anomala) en de Afrikaanse bergtimalia (Sylvia abyssinica); de aanwezigheid van laatstgenoemde is vaak te herkennen aan melodieuze trillers tussen de weelderige vegetatie. De lokale bossen bieden leefgebied aan Shelley's buulbuul (Arizelocichla masukuensis) en de oranje grondlijster (Geokichla gurneyi). Opmerkelijk is dat de olijflijster (Turdus olivaceus) in de Umalila-bossen is waargenomen, hoewel zijn typische leefgebied vaker met zuidelijk Afrika wordt geassocieerd. Een fascinerend kenmerk van de olijflijster is zijn vermogen de zang van andere vogels na te bootsen.

Opvallende waarnemingen in het Umalila-gebergte omvatten vogelsoorten die binnen Tanzania relatief zeldzaam zijn qua populatieomvang. Meldingen van zulke waarnemingen zijn bijzonder waardevol. Tot deze vondsten behoren de zuidelijke bruin-keelwever (Ploceus xanthopterus) en de bruine vuurvink (Lagonosticta nitidula). Beide vogels hebben een boeiende schoonheid en vormen een waardevolle aanvulling op de fotocollectie van iedere toegewijde vogelaar.

In dit gebied zijn waarnemingen van de groene baardvogel (Stactolaema olivacea) vastgelegd. Deze sociale vogels kunnen in groepen van maximaal acht individuen worden aangetroffen, wat de gelegenheid biedt hun groepsgedrag te observeren. Bij beken in de hooglanden kan men Bertrams wever (Ploceus bertrandi) tegenkomen. Zwarte zaagvleugelzwaluwen (Psalidoprocne pristoptera) verzamelen zich doorgaans bij water, vaak in paren of zelfs grotere groepen. Deze vogels zijn over het algemeen stil en vliegen vaak direct boven het bladerdak, waardoor het lastig is ze van dichtbij te bekijken of goed te fotograferen.

Tijdens het koude seizoen in zuidelijk Afrika kunt u met wat geluk de parelborstzwaluw (Hirundo dimidiata) tegenkomen. Deze zwaluwen trekken vanuit het zuiden van het continent naar het Umalila-gebergte, dat de noordelijkste grens van hun leefgebied vormt.

Richt men de blik vanuit het Umalila-gebergte naar het oosten, dan verschijnt het Udzungwa-gebergtesysteem, bekend om zijn bijzondere endemische dieren- en plantensoorten. Dit artikel verkent de lokale vogelbewoners van Udzungwa, evenals die van de Selous. Ten westen van Ruaha en de Usangu-vlakten wachten even boeiende bestemmingen, waaronder Lake Rukwa en Katavi Nationaal Park, die sterk worden aanbevolen voor vogelliefhebbers. Voor een volledig overzicht van de beste plekken in Tanzania om vogels te kijken, nodigen we nieuwsgierige vogelaars uit onze gids "Tanzania: de 10 beste plekken om vogels te kijken" te lezen.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen