Vogels kijken in Mkomazi Nationaal Park, het Pare- en Usambara-gebergte

Wanneer we aan het noorden van Tanzania denken, komen vaak als eerste de Serengeti en Ngorongoro, de beroemde Kilimanjaro en het iets minder bezochte, maar eveneens schitterende Tarangire Nationaal Park en het Manyara meer in gedachten. Voor vogelaars zijn al deze gebieden zonder meer interessant: in deze parken en de omliggende regio’s leven vele honderden vogelsoorten. Toch zijn er in het noorden van het land nog veel meer plekken die avontuurlijke vogelliefhebbers uit de hele wereld inspireren tot een vogelreis naar Tanzania.

In het noordoosten van Tanzania, dicht bij de grens met Kenya, liggen verschillende belangrijke vogelgebieden die ondanks de toenemende menselijke invloed nog altijd rijk zijn aan soorten. Er wordt vaak bericht dat de bergbossen van het Usambara- en Pare-gebergte actief worden gekapt en plaatsmaken voor nederzettingen, plantages en landbouwgrond, evenals voor aangeplante bossen waarvan de bomen later weer worden geoogst. Tussen deze bergketens en de grens met Kenya ligt echter een groot beschermd gebied waar honderden vogelsoorten voorkomen: Mkomazi Nationaal Park. Daarnaast liggen verspreid door het Usambara- en Pare-gebergte tal van kleinere beschermde natuurgebieden. In dit artikel leest u wat u in deze regio’s kunt verwachten tijdens een vogelreis door Tanzania.

Mkomazi Nationaal Park

In Mkomazi leven meer dan 400 vogelsoorten. Het grootste deel van het gebied is bebost, maar er zijn ook volop open vlaktes. Hier en daar rijzen eenzame, rotsachtige heuvels op, begroeid met galerijbossen. Neerslag is schaars: het meeste valt ten oosten van Mkomazi en bereikt het park niet, omdat het Usambara-gebergte als natuurlijke barrière fungeert. Aan de westkant beschermen de Southern Pare Mountains het park, als voortzetting van het Usambara-gebergte. In het noorden grenst Mkomazi aan Tsavo West National Park in Kenya. Tussen beide parken liggen geen natuurlijke barrières, waardoor dieren voortdurend en actief tussen de twee gebieden migreren.

Dankzij de ligging aan de grens kunnen in Mkomazi enkele van de interessantste en zeldzaamste vogels van Tanzania worden waargenomen. Zo wordt de Yellow-vented Eremomela (Eremomela flavicrissalis) hier soms gezien aan de zuidelijkste rand van zijn verspreidingsgebied, net als de Somali Crombec (Sylvietta isabellina), Violet Wood Hoopoe (Phoeniculus damarensis), Shelley’s Starling (Lamprotornis shelleyi) en Three-streaked Tchagra (Tchagra jamesi). Hun gebruikelijke leefgebieden liggen noordelijker, in Kenya, Ethiopië en Somalië.

Een van de meest interessante vogels die in Mkomazi is waargenomen, is Friedmann’s Lark (Mirafra pulpa). Over deze soort is weinig bekend. Er zijn slechts drie beperkte gebieden waar de vogel ooit is gezien: in het zuiden van Ethiopië, in centraal Kenya en op de grens tussen Kenya en Tanzania. In dat laatste geval ging het om een klein gebied waar Mkomazi deel van uitmaakt. Friedmann’s Lark geeft de voorkeur aan struikgewas, maar niet in droge zones. In Tanzania werd de soort tijdens het regenseizoen gezien. De vogel staat bekend als zeer schuw; hem in het nationaal park aantreffen vraagt dus om uitzonderlijk veel geluk.

Enkele soorten die hier voorkomen, worden momenteel als bedreigd aangemerkt. Het gaat onder meer om de Secretarybird (Sagittarius serpentarius), White-headed Vulture (Trigonoceps occipitalis), Lappet-faced Vulture (Torgos tracheliotos), Hooded Vulture (Necrosyrtes monachus), White-backed Vulture (Gyps africanus), Rüppell’s Vulture (Gyps rueppelli), Bateleur (Terathopius ecaudatus), Martial Eagle (Polemaetus bellicosus) en Steppe Eagle (Aquila nipalensis).

Onder de trekvogels die het land van Mkomazi aandoen, bevinden zich onder meer de kwartelkoning (Crex crex) en de Pallid Harrier (Circus macrourus).

Delen van de zone die South Pare Mountains wordt genoemd, liggen direct aan de westgrens van Mkomazi.

South Pare Mountains

In het noordoosten van Tanzania beginnen de Eastern Arc Mountains met de Northern Pare Mountains en lopen zuidwaarts door in een andere bergketen, de Southern Pare. Samen verdelen zij het plateau tussen het hoofddeel van Tanzania en het beboste Mkomazi Nationaal Park, dat tegen de grens met Kenya aan ligt. Het belangrijke vogelgebied bestaat uit meerdere geclusterde bosgebieden, maar slechts één daarvan, het Chome Forest Reserve, is goed onderzocht. De meeste vogelgegevens zijn daarom gebaseerd op waarnemingen in dit reservaat.

Tot de interessante soorten die in de Southern Pare zijn waargenomen, behoren Sharpe’s Akalat (Sheppardia sharpei) en de Red-capped Forest Warbler, ook bekend als de African Tailorbird (Artisornis metopias). Beide soorten zijn geregistreerd in de buurt van het hoogste punt van de bergen, Shengena Peak, op 2.463 meter. De Yellow-throated Woodland Warbler (Phylloscopus ruficapilla) werd in ongeveer hetzelfde gebied gezien. De Grey Tit-flycatcher (Myioparus plumbeus) is waargenomen in het lager gelegen deel van het reservaat.

Onder de endemische soorten komt hier de South Pare White-eye (Zosterops winifredae) voor. De Engelse naam van deze vogel vertelt al iets over zijn herkomst: de South Pare White-eye leeft uitsluitend hier, in de Southern Pare Mountains in Tanzania, en heeft een zeer beperkt verspreidingsgebied.

De familie van de brilvogels (Zosteropidae) telt in totaal meer dan 140 soorten, waarvan er acht in Tanzania leven en drie endemisch zijn voor dit land. Voor een onervaren waarnemer kan het lastig zijn om de soorten van elkaar te onderscheiden. Daarvoor moet men nauwkeurig letten op details in de typische olijfgele verenkleuren en op de breedte van de witte ring rond de ogen.

West Usambara Mountains

Deze bergketen was oorspronkelijk bedekt met dichte, oeroude bossen. Het tropische bos dat hier resteert, is ongeveer 30 miljoen jaar oud. Van de Usambara Mountains wordt gezegd dat zij tot de meest biodiverse regio’s ter wereld behoren. Tussen de adembenemend mooie berglandschappen verschuilen zich tal van endemische planten en dieren. Een voorbeeld is de African Violet (Saintpaulia), die wereldwijd populair is als kamerplant. Een van de belangrijkste redenen voor het grote aantal endemische soorten is de bijzondere omgeving, vooral de hoogte en de grote hoeveelheid neerslag in de bergen.

In de afgelopen decennia is de landbouwintensiteit in de regio toegenomen, wat onder meer gevolgen had voor de leefgebieden van vogels. Grote aantallen bomen zijn gekapt, en de bosgebieden zijn versnipperd geraakt en kleiner geworden. Sinds het begin van de 20e eeuw zijn hier steeds meer boerderijen, plantages en aangeplante bossen voor waardevol timmerhout verschenen. Er blijven nog altijd tientallen belangrijke vogelgebieden over, maar om ze te vinden, moet u nauwkeurig naar de ornithologische kaart kijken.

In een van de bosreservaten van de Western Usambara Mountains zijn African Black Swifts (Apus barbatus) te zien op rotsrichels. In de boomkruinen leeft Sharpe’s Starling (Pholia sharpii/Poeoptera sharpii). Deze soort is hier zeldzaam; hem vinden is een uitzonderlijke meevaller. Aan bosranden komt vaak een soort voor die als bijna endemisch voor deze regio wordt beschouwd: de Montane Nightjar (Caprimulgus poliocephalus).

De vogels van het westelijke deel van de Usambara Mountains zijn minder goed onderzocht dan die van het oostelijke deel. Toch trekken vogelaars regelmatig deze gebieden in en noteren zij op verschillende locaties twee- tot driehonderd soorten.

East Usambara Mountains

Wanneer wordt gesproken over het grote aantal endemische soorten in de Usambara Mountains, gaat het meestal om het oostelijke deel van de bergketen, al lijken de lokale vogelgebieden hier nog sterker versnipperd dan in de Western Usambara. Dat is het gevolg van de steeds intensievere landbouw in deze bergen. De bossen werden eerst actief gekapt voor koffieplantages en later voor theeplantages. Net als in de Western Usambara Mountains liggen hier ongeveer twee dozijn bosreservaten, allemaal klein van omvang. Toch behoren de Eastern Usambara Mountains tot de belangrijkste plekken op het Afrikaanse vasteland waar ornithologen werken aan het behoud van vogels die op de rand van uitsterven staan. Juist daarom zouden deze gebieden zo veel mogelijk vogelaars moeten aantrekken.

De Usambara Eagle-owl (Bubo vosseleri) wordt waargenomen in de bergbossen van East Usambara. Ornithologen zijn het er niet over eens of hij als aparte soort moet worden beschouwd of als ondersoort van Fraser’s Eagle-owl (Ketupa poensis); in dat geval zou hij worden ingedeeld als Ketupa poensis vosseleri. De Usambara Eagle-owl vertoont veel gedragingen van Fraser’s Eagle-owl en is te onderscheiden aan kleine details in de verenkleuren en aan kenmerken van de roep, maar de verschillen zijn gering. Hoe dan ook is de Usambara Eagle-owl endemisch voor Tanzania. De soort werd eerst gezien in het noordoosten van de Usambara Mountains en later ook in de Uluguru Mountains. Samen met de Udzungwa zijn deze bergketens bijzonder belangrijk voor de bescherming van de biodiversiteit in de East African Rift.

Opmerkelijk is dat de Sokoke Scops Owl (Otus ireneae) in 1992 in de Eastern Usambara werd geregistreerd. Inmiddels wordt de soort als bedreigd geclassificeerd. De uil heeft een zeer beperkt verspreidingsgebied, met drie kleine, geïsoleerde populaties: twee hier, in dit deel van de Usambara Mountains, en één nabij de kust van het aangrenzende Kenya. Deze soort is zeer gevoelig voor veranderingen in zijn leefgebied: wanneer bossen kleiner worden, en vooral wanneer bomen van de geslachten Brachylena en Cynometra afnemen, krimpt ook het leefgebied van de uil. Een andere factor die het voortbestaan van deze soort bedreigt, is de wereldwijde klimaatverandering. Wetenschappelijke modellen van de toekomstige populatieomvang voorspellen helaas het verdwijnen van deze soort uit de Usambara Mountains. Voor waarnemers komt daar nog bij dat de uil uitsluitend ’s nachts actief is.

Een van de meest bijzondere en moeilijk te vinden soorten die in de Usambara Mountains is waargenomen, is de Long-billed Forest Warbler (Artisornis moreaui). De ondersoort met de wetenschappelijke naam Artisornis moreaui moreaui is endemisch voor Usumbara. De soort staat nu op de rand van uitsterven, met een geschat aantal van 50 tot 249 individuen. Het probleem blijft hetzelfde: vernietiging van leefgebied. Wetenschappers hebben echter meer gegevens nodig over het verspreidingsgebied van de Long-billed Forest Warbler om de status van de populatie nauwkeuriger vast te stellen. Opmerkelijk genoeg staat deze soort vermeld op de huidige checklists voor het Amani Nature Reserve. Dat gebied behoort bovendien tot de rijkste plekken wat betreft het aantal vogelsoorten: er leven bijna 350 soorten.

Voor vogelaars is ook de Dapple-throat (Arcanator orostruthus) interessant, waarvan het krimpende verspreidingsgebied en de dalende populatie zorgwekkend zijn. Bijzonder in trek is Swynnerton’s Robin (Swynnertonia swynnertoni), die een opvallende witte halve maan op de borst heeft.

De Usambara Hyliota (Hyliota usambara) en de Red-headed Bluebill (Spermophaga ruficapilla), of preciezer de ondersoort Spermophaga ruficapilla cana, worden beschouwd als endemisch voor de regio. De laatste is een prachtige vogel met een glanzend zwart lichaam en een felrode kop en borst. Beide soorten hebben een uiterst klein verspreidingsgebied. Voor een vogelaar is het dan ook een fascinerende opgave om hun leefgebieden te vinden en deze bijzondere vogels te zien, al zijn hun populaties en dichtheden helaas laag.

De Olive Ibis (Bostrychia olivacea) is hier geen algemene soort, maar er is nog altijd kans om deze fraaie vogel waar te nemen. Deze ibis van 70 cm kiest een geschikte boom, meestal een dode, en gebruikt die ’s nachts als schuilplaats. Overdag vliegt hij uit om langs vaste routes te jagen. Ook Mombasa Woodpeckers (Campethera mombassica) en Magpie Mannikins (Spermestes fringilloides) leven hier.

Andere endemische soorten van de East Usambara zijn de Usambara Akalat (Sheppardia montana), Montane Tiny Greenbul (Phyllastrephus albigula), Usambara Thrush (Turdus roehli), Usambara Weaver (Ploceus nicolli) en Banded Green Sunbird (Anthreptes rubritorques). In de regio zijn nog meer endemische soorten waargenomen, waardoor de kans groot is dat u ze in een van de kleine beboste gebieden van de Eastern Usambara Mountains aantreft.

De Amani Sunbird (Hedydipna pallidigaster), genoemd naar een bosreservaat, verdient speciale aandacht. De wetenschappelijke geslachtsnaam Hedydipna komt van het Griekse "hēdu-deipnos - ἡδύ-δειπνος", wat kan worden vertaald als "zoetigheid eten, lekkernijen eten". Dit verwijst naar de voorliefde van deze vogels voor bloemennectar. Ondanks de lokale wortels van de soortnaam is de Amani Sunbird niet endemisch voor deze bossen en ook niet voor Tanzania, want hij leeft ook op andere plaatsen, bijvoorbeeld in Kenya.

Ten oosten van de Usambara Mountains liggen kleine vogelgebieden ten noorden en zuiden van de stad Tanga, aan de kust van de Indische Oceaan. Ten zuiden van de Usambara Mountains bevinden zich bovendien de kustbossen van de districten Muheza, Handeni en Pangani. De soortenlijsten voor deze locaties zijn niet erg uitgebreid, daarom laten we ze hier buiten beschouwing. Nog verder naar het zuiden liggen grotere, belangrijke vogelgebieden rond twee bekende en grote steden. Over de vogels die daar leven, leest u meer in het artikel over vogels kijken in Bagamoyo en Dar es Salaam. Meer bijzondere vogelgebieden in Tanzania vindt u in ons overzichtsartikel "Tanzania. Top 10 locaties om vogels te kijken".

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen