Een korte gids langs de stammen van Tanzania

Reizen naar Tanzania wordt vaak beschreven als een terugkeer naar de oorsprong van de mensheid. Het land staat bekend om zijn uitzonderlijke wilde dieren en schitterende stranden, maar daarnaast behoort Tanzania tot de cultureel meest diverse landen ter wereld. Statige Maasai-nomaden, Hadza-jagers met eeuwenoude tradities, veerkrachtige en vrijheidslievende Hehe, begaafde Makonde-ambachtslieden en Chagga-handelaren en boeren leven er naast elkaar en vormen samen het veelstemmige Tanzania van vandaag.

Hoeveel stammen zijn er in Tanzania?

In Tanzania leven meer dan 120 verschillende stammen, verspreid over het hele land. Elke stam spreekt een eigen taal en kent eigen tradities en gebruiken.

De meeste stammen in Tanzania voeren hun wortels terug op de BantoevolkenDe Bantoe vormen een groep volken die talen uit de Bantoetaalfamilie spreken en het grootste deel van Zuidelijk Afrika bewonen. Ook in Centraal-, West- en Oost-Afrika ten zuiden van de Sahara komen Bantoevolken voor. Volgens schattingen van wetenschappers spreken tegenwoordig meer dan 300 miljoen mensen deze talen. Het is een van de grootste taalfamilies ter wereld.. De oorspronkelijke bewoners van Centraal-Afrika, de Bantoe, trokken in de loop van duizenden jaren geleidelijk naar het oosten, zuiden en westen, waarbij zij zich opsplitsten in verschillende stammen.

In dit blogartikel hebben we een korte selectie samengesteld van enkele interessante en invloedrijke stammen, als kennismaking met de culturele diversiteit van het moderne Tanzania.

Sukuma-stam

De Sukuma, een van de Bantoevolken, vormen de grootste etnische groep van het land en maken ongeveer 16% van de totale bevolking van Tanzania uit. De Sukuma wonen in het noorden van het land en langs het zuidelijke deel van de kust van het Victoriameer.

De Sukuma leven vooral van landbouw, waarbij hun economische activiteiten nauw verbonden zijn met de regio rond het Victoriameer. Ze verbouwen sorghum, maïs, gierst, verschillende soorten aardnoten, zoete aardappelen, cassave, erwten en rijst – vooral in de westelijke en zuidelijke gebieden – evenals handelsgewassen zoals katoen en sesam. 

Ook veeteelt speelt een belangrijke rol in hun economie. De Sukuma staan bekend om het houden van runderen. Sommige dierlijke producten, vooral melk en boter, worden binnen de familie geconsumeerd; andere, met name huiden, worden verkocht. De opbrengst wordt gebruikt om belasting te betalen of ingeruild voor graan. Runderen, geiten en schapen zijn voor de Sukuma niet alleen bronnen van inkomen en voedsel, maar ook culturele symbolen van rijkdom en sociale status.

De cultuur van de Sukuma is rijk aan muziek- en danstradities, in het bijzonder de "Bugobobobo"-dans, ook wel eenvoudig "Ngoma" genoemd. Deze kleurrijke uitvoering vormt een belangrijk onderdeel van Sukuma-feesten en ceremonies. Muziek en dans dienen om verhalen, overtuigingen en wijsheid van de voorouders van generatie op generatie door te geven.

Traditioneel vereerden de Sukuma de geesten van hun voorouders, in de overtuiging dat deze de gezondheid van levende familieleden beschermen. Tegenwoordig hangen velen van hen echter het christendom aan. Daarnaast staan de Sukuma bekend om het gebruik van planten en dieren in de traditionele geneeskunde, die zij vaak als effectiever beschouwen dan westerse medicijnen.

De Sukuma vormen overwegend een matriarchale samenleving, al komt polygamie onder veel leden nog steeds voor.

De Sukuma zijn verdeeld in twee afzonderlijke groepen – Kimakia en Kisomayo – die zowel de Sukuma-taal als Swahili spreken. Ze zijn nauw verwant aan de Nyamwezi, bij wie ze in de buurt wonen, en delen enkele culturele kenmerken.

Nyamwezi-stam

De Nyamwezi zijn na de Sukuma de op een na grootste etnische groep van Tanzania. Momenteel identificeren ongeveer 2 miljoen Tanzanianen zich als Nyamwezi. Leden van de stam wonen op de vlaktes in de regio's Tabora, Shinyanga en Mwanza. De naam "Nyamwezi" betekent "mensen van de maan", een verwijzing naar hun oude tradities van maanverering.

De meeste leden van deze groep woonden ooit dicht bij elkaar in kleine dorpen, maar in de 19e en 20e eeuw verspreidden veel subgroepen binnen de stam zich over verschillende nederzettingen. Hoewel hun taal, gebruiken en tradities gemeenschappelijke wortels hebben met die van de Sukuma, hebben de Nyamwezi eigen culturele kenmerken ontwikkeld.

In de loop der tijd zijn de Nyamwezi beïnvloed door de islam en het christendom, maar hun religieuze overtuigingen, gebaseerd op de verering van de maan, geesten en voorouders, zijn blijven bestaan. In de traditionele Nyamwezi-samenleving speelden vooroudergeesten een belangrijke rol in het dagelijks leven. Men geloofde dat voorouders de levenden positief of negatief konden beïnvloeden, en verschillende rituelen en vormen van verering waren erop gericht deze geesten gunstig te stemmen.

Zoals veel stammen in Tanzania verdienen de meeste Nyamwezi geld met de verkoop van landbouwgewassen, waarbij rijst en sorghum de twee belangrijkste producten zijn.

Chagga-stam

De Chagga vormen de derde grootste etnische groep van het land. Ze wonen op de zuidelijke hellingen van de Kilimanjaro en de berg Meru. Volgens sommige schattingen tellen de Chagga meer dan 1,5 miljoen mensen. De Chagga behoren tot de Bantoevolken en leven vooral van landbouw en veeteelt.

Bij elk traditioneel Chagga-huis ligt een grote huistuin, waar uiteenlopende gewassen worden verbouwd, zoals koffie, bananen en andere vruchten – sinaasappels, citroenen en avocado's – maar ook suikerriet, bloemen, groenten en enkele traditionele kruiden. Veel families houden daarnaast koeien en kippen. Gezinnen wonen meestal in betonnen huizen van één verdieping met daken van golfplaat. De Chagga kennen een traditie die "kihamba" wordt genoemd, waarbij land via de mannelijke lijn van generatie op generatie wordt doorgegeven.

Tegenwoordig heeft het tekort aan land de economische structuur van de stam veranderd. Veel Chagga werken nu in loondienst in grote steden, maar verbouwen nog altijd koffie als handelsgewas. Dankzij de toegang tot de vruchtbare vulkanische bodems van de Kilimanjaro en doeltreffende landbouwmethoden zijn de Chagga de welvarendste van alle stammen in Tanzania geworden. Hoewel zij ook andere gewassen verbouwen, levert vooral arabicakoffie het grootste deel van het inkomen van de stam op.

Door hun geografische ligging werken veel Chagga als gidsen en dragers voor reizigers die lokale bergtoppen willen beklimmen. Zo komt u sommigen van hen tegen tijdens het beklimmen van de Kilimanjaro.

Maasai-stam

De stam die enigszins is uitgegroeid tot een symbool van Tanzania is de Maasai. Naar schatting wonen 800.000 leden van deze stam in Noord- en Centraal-Tanzania. Als de Maasai in Zuid-Kenia worden meegerekend, komt hun aantal boven de 1 miljoen mensen uit.

De Maasai leven vooral van veeteelt: ze houden runderen en produceren vlees en melk. Veel Maasai werken daarnaast in het toerisme. Hoewel hun voorouderlijke gronden zijn omgevormd tot nationale parken en de regio een populaire reisbestemming is geworden, bewaren de Maasai nog altijd hun tradities en gebruiken. Ze voeren levendige dansen uit, zingen liederen en nemen deel aan traditionele initiatieceremonies. Veel vrouwen versieren hun lichaam en uitgerekte oorlellen met verfijnd kralenwerk.

De meeste groepen wonen nog steeds in kraals – dorpen waar de huizen in een cirkel rond een centrale veekraal staan. Kraals worden omgeven door doornhekken van acacia om het vee te beschermen tegen aanvallen van leeuwen.

Het belang van runderen, geiten en schapen in het leven van de Maasai kan nauwelijks worden overschat: ze vormen niet alleen bronnen van voedsel, maar ook graadmeters van sociale status. Vee en kinderen gelden als de twee belangrijkste aspecten van het leven voor de Maasai, en een traditioneel gebed laat zich vertalen als: "Moge de Schepper ons vee en kinderen geven."

De Maasai zijn monotheïsten en geloven in één god, Engai, die zowel welwillend als kwaadaardig kan zijn. In Noord-Tanzania, ten zuiden van het Natronmeer, ligt de heilige vulkaan van de Maasai, Ol Doinyo Lengai, ook bekend als de "Berg van God". De Maasai komen naar de vulkaan om tot de god te bidden voor verlichting van tegenslagen en voor genezing van ziekten of onvruchtbaarheid. De beklimming van de Berg van God is mogelijk, maar reizigers moeten goed voorbereid zijn, want de route is zwaar en voert steil omhoog.

De Maasai spreken een Nilotische taal die Maa wordt genoemd, al spreken de meesten ook Swahili.

Welke stam is bekend in Tanzania?

Wanneer reizigers denken aan inheemse stammen van de Oost-Afrikaanse kust en Tanzania, zien zij vaak de Maasai voor zich. Het is wellicht een van de bekendste etnische groepen in de regio, omdat zoveel mensen van hen hebben gehoord. Toch zijn zij niet de grootste stam van Tanzania, een land met een uitzonderlijk rijke culturele en etnische diversiteit.

Hadza- of Hadzabe-stam

De Hadza behoren tot de laatste overgebleven stammen van jagers-verzamelaars op onze planeet. In hun thuisgebied tussen het Eyasi meer en het Serengeti-plateau leven nog minder dan 1.500 Hadza. Als afstammelingen van de inheemse bewoners van Tanzania wonen zij al duizenden jaren in deze regio en volgen zij een levenswijze die opmerkelijk veel lijkt op die van hun voorouders.

Zonder vee of landbouw beginnen de Hadza de meeste dagen met jagen en verzamelen. Deze inheemse etnische groep leeft op een manier die voor buitenstaanders "primitief" kan lijken. Ze volgen een eenvoudig dieet, dat zij zien als de sleutel tot hun gezondheid. Mannen jagen doorgaans om vlees en honing mee naar huis te brengen, terwijl vrouwen en kinderen vruchten, bessen en wortels verzamelen.

Een van de meest fascinerende aspecten van de Hadza is hun bijzondere taal, die niet verwant is aan andere stamtalen in de regio. De Hadza communiceren door woorden te combineren met klikklanken.

Meer over de levenswijze van de Hadza leest u in ons blogartikel; u kunt de stamleden ook persoonlijk ontmoeten tijdens een reis naar het Eyasi meer in noord-centraal Tanzania.

Makonde-stam

De Makonde-stam leeft in het zuidoosten van Tanzania. Tegenwoordig identificeren meer dan 1 miljoen mensen in het land zich als Makonde. Om hun beproefde tradities te behouden, blijven de Makonde veelal op zichzelf en houden zij afstand tot andere gemeenschappen in de regio.

In de 18e en 19e eeuw migreerden Makonde-groepen vanuit Mozambique noordwaarts over de Tanzaniaanse grens. Ze ontvluchtten Mozambique om aan koloniaal bestuur te ontkomen en gevangenneming door Arabische slavenhandelaren te vermijden.

Landbouw speelt een belangrijke rol in het levensonderhoud van de Makonde; cassave en maïs behoren tot de meest winstgevende gewassen die zij verbouwen. Toch zijn houtsnijwerken wellicht hun bekendste handelswaar. Veel leden van de Makonde-gemeenschap beheersen de kunst van houtsnijden en graveren en maken indrukwekkende maskers, praktische gebruiksvoorwerpen en ceremoniële helmen.

De snijkunst werd van vader op zoon doorgegeven, waarbij jonge mannen tijdens initiatieceremonies de technieken leerden. Veel houtsnijders maakten functionele huishoudelijke voorwerpen, maar de artistiek meest begaafden kregen de opdracht rituele helmmaskers, "mapiko" genoemd, en beeldjes voor heilige riten te vervaardigen. Hoewel de Makonde-gemeenschappen matrilineair waren, is houtsnijden bij hen traditioneel een mannelijk beroep, en de techniek werd geheimgehouden voor de vrouwen van de stam.

De creaties van deze begaafde houtsnijders zijn meer dan ambacht alleen; ze vormen een wezenlijk onderdeel van de cultuur en tradities van deze conservatieve stam. Houten figuren worden niet alleen tijdens feestdagen gebruikt, maar ook als familiestukken doorgegeven, vaak met verwijzingen naar de geschiedenis en spiritualiteit van de Makonde.

Reizigers mogen lokale Makonde-dorpen meestal niet bezoeken; daarom zijn veel houtsnijders naar het noorden getrokken om hun producten in drukkere delen van het land te verkopen. Bezoekers zien de ambachtslieden aan het werk op ambachtsmarkten in Arusha en Dar es Salaam.

Bekend om hun individualisme, hun verzet tegen slavernij en kolonialisme, en om culturele praktijken zoals littekenversiering en het vijlen van tanden, kregen de Makonde de bijnaam "de woedenden". De Makonde ogen niet alleen strijdlustig, maar staan ook bekend als geduchte krijgers.

Hehe-stam

De Hehe-stam, of Wahehe in het Swahili, staat bekend om haar veerkracht en krijgstradities en is dominant aanwezig in de regio Iringa in zuid-centraal Tanzania.

Historisch gezien ontstonden de Hehe in de 19e eeuw uit verschillende oudere gemeenschappen, die zich verenigden onder leiding van hun beroemde leider, Mkwawa. Deze vereniging was vooral bedoeld om weerstand te bieden aan dreigingen van buitenaf, met name slavenhandelaren en Europese kolonisten.

De Hehe versloegen op 17 augustus 1891 bij Lugalo een Duitse eenheid en zetten het verzet onder leider Mkwawa nog 7 jaar voort. Dit onderdeel van hun culturele erfgoed blijft tot op de dag van vandaag opmerkelijk en gedenkwaardig.

De Hehe leven voornamelijk van landbouw en veeteelt.

Haya-stam

De Haya, die in het noordwesten van Tanzania wonen, hebben een rijke geschiedenis van meer dan 2.000 jaar. De Haya staan bekend om hun vergevorderde ijzerbewerking; in prekoloniale tijden produceerden zij hoogwaardig staal met voorverwarmingstechnieken die hun tijd vooruit waren. Hun cultuur is nauw verbonden met de hulpbronnen van het Victoriameer, in de nabijheid waarvan zij leven.

De Haya beschikken over vruchtbare gronden, die zij hebben benut om hun levenswijze vorm te geven. Landbouw, vooral de teelt van bananen, vormt de ruggengraat van de economie en levensstijl van de Haya.

De Haya-stam volgt een patriarchale sociale structuur. Families leven in hechte gemeenschappen die clans worden genoemd. Elke clan staat onder leiding van een hoofdman, die een belangrijke rol speelt bij het handhaven van orde en het oplossen van conflicten binnen de gemeenschap. Sterke familiebanden zijn kenmerkend voor de Haya-stam: uitgebreide families wonen vaak samen in nederzettingen die uit meerdere huishoudens bestaan.

De Haya hebben een rijk spiritueel erfgoed, en traditionele overtuigingen spelen een centrale rol in hun dagelijks leven. Ze geloven in de aanwezigheid van vooroudergeesten die over de gemeenschap waken en haar beschermen. Om deze geesten gunstig te stemmen en te eren, voeren de Haya heilige rituelen en ceremonies uit.

Tegenwoordig zijn de Haya niet alleen interessant vanwege hun rijke geschiedenis, maar ook vanwege hun culturele tradities, met name dans. Traditionele Haya-dansen worden gekenmerkt door complexe voetritmes, uitgevoerd door dansers in traditionele kleding – grasrokken en enkelrammelaars. Ook zang vormt een onmisbaar onderdeel van de Haya-cultuur.

Iraqw-stam

Tot slot de Iraqw-stam, die leeft in de koele hooglandgebieden van noord-centraal Tanzania. Het grootste deel van de Iraqw-bevolking is geconcentreerd op het Mbulu-plateau tussen het Manyara meer en het Eyasi meer. De stam telt ongeveer 350.000 mensen. Men neemt aan dat de Iraqw rond de 16e eeuw vanuit Ethiopië naar Tanzania kwamen. Nadat zij zich in de Riftvallei hadden gevestigd, gingen zij landbouw bedrijven en vee houden.

De Iraqw ontwikkelden hun eigen cultuur deels doordat zij hun afzonderlijke Koesjitische taal behielden, die verschilt van de overheersende Bantoe-, Nilotische en Khoisantalen in Tanzania.

De meeste Iraqw leven van landbouw. Ze verbouwen maïs, bonen en gierst, die vervolgens worden gebruikt in hun keukens en in de lokale economie. Daarnaast houdt de stam vee: runderen, geiten en schapen.

De Iraqw staan ook bekend om hun vaardigheden in pottenbakken en weven. Ze maken functioneel aardewerk in klassieke stijl, waaronder potten, serveerschalen en kannen. Daarnaast gebruiken ze lokale materialen zoals sisal en palmbladeren om manden en matten te maken.

De Iraqw geloven sterk in een hogere macht die verantwoordelijk is voor de schepping van het universum. Het geloof in de voortdurende invloed van overledenen op de levenden en de verering van voorouders staan centraal in hun cultuur.

Deze lijst omvat niet alle Tanzaniaanse stammen, maar we hebben geprobeerd enkele van de talrijkste en meest interessante te noemen. Het dagelijks leven in Tanzania is gevormd door de gebruiken en overtuigingen van elke stam, waardoor het land zijn identiteit heeft weten te behouden ondanks een voortdurend veranderende en moderniserende samenleving. Of u nu in de metropool Dar es Salaam bent of diep in de Serengeti, tijdens uw reis door Tanzania zult u dit onmiskenbaar merken.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen