Rotskunstlocaties van Kondoa (Irangi-rotsschilderingen)

In een ver verleden schilderden kunstenaars op rotsen om de hulp van geesten aan te roepen, in de hoop dat zij een gewonde stamgenoot zouden genezen of een succesvolle jacht zouden schenken. Dankzij de goed bewaard gebleven oude rotsschilderingen in natuurlijke "galerieën" kunnen we vandaag scènes zien uit het leven van mensen die eeuwen, en zelfs millennia, vóór ons leefden.  Een bijzonder voorbeeld van deze intrigerende oude kunst bevindt zich midden in Tanzania.

De rotskunst van Afrika

Afrika telt tal van opmerkelijke rotskunstlocaties. Toch zijn er slechts ongeveer een dozijn die werkelijk uitblinken in culturele en archeologische betekenis. De meeste van deze goed bewaard gebleven en opvallend expressieve vindplaatsen liggen in de Sahara, en daarnaast in het zuiden en oosten van het continent, op plaatsen waar rotsachtige bergen of droge zandlandschappen overheersen – een aanwijzing voor een klimaat dat niet te vochtig is.

In Oost-Afrika liggen twee van zulke locaties in de buurt van de Great Rift Valley: Kondoa in Tanzania en Chongoni in Malawi. Beide staan op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Kondoa ligt in het gelijknamige gebied, nabij het dorp Kolo, in het centrale deel van het land, waar ook de Tanzaniaanse hoofdstad Dodoma ligt. U vindt deze plek ongeveer halverwege Arusha en Dodoma, langs de A104.

Zodra u de weg verlaat en naar de rotsrichels omhooggaat, verschijnen natuurlijke stenen "balkons" met overhangende wanden waarop de beroemde oude tekeningen bewaard zijn gebleven. De rotskunst bestaat hier meestal uit fijne afbeeldingen in rode oker: mensen en verschillende dieren die rennen, jagen of andere handelingen uitvoeren. Volgens de meest gedurfde schattingen zouden enkele van deze tekeningen meer dan 20.000 jaar oud kunnen zijn!

Kofi Annan, de gerenommeerde in Ghana geboren 7e secretaris-generaal van de Verenigde Naties, zei dat Afrikaanse rotskunst tot de oudste monumenten van het menselijk denken op aarde behoort. Deze prehistorische kunst bewaart verhalen die ontsproten aan het allereerste begin van de menselijke verbeelding. Voor reizigers die deze opmerkelijke oude rotskunstlocaties bezoeken, opent zich een zeldzame blik op een vroege wereld.

Wat is er afgebeeld op de tekeningen van Kondoa?

De Maasai-escarpment is een van de plekken in Tanzania waar indrukwekkende voorbeelden van oude rotskunst te vinden zijn. Direct ernaast ligt een uitgestrekte vallei waar de Maasai-stammen van krijgers en veehouders rondtrokken en hun vee over het vruchtbare land dreven. Naast de Maasai leefden ook andere volkeren in deze rijke streek. Op de rotswanden beeldden de oude kunstenaars hun eenvoudige bestaan uit. In de tekeningen zien we jachtscènes, rituelen om regen af te smeken, dieren die rustig grazen op de savanne, en nog veel meer. De tekeningen zijn werkelijk fascinerend om te bekijken; hun bijna betoverende beeldtaal spreekt sterk tot de verbeelding wanneer u naar deze oude kunstwerken kijkt.  De silhouetten van wonderlijke wezens, getekend alsof ze door de onhandige hand van een kind zijn gemaakt, laten ons vrijwel meteen bekende dieren herkennen, zoals giraffen, antilopen en, minder vaak, olifanten en nijlpaarden. Maar wanneer er meer mensen in de schetsen verschijnen, is het veel lastiger om de details te onderscheiden en te begrijpen wat er gebeurt.

De tekening hierboven toont drie mensen die een lang voorwerp vasthouden dat op een stok lijkt. Maar wat is het precies? Op hun hoofd dragen ze bovendien grote objecten. Misschien zijn het dorpsbewoners met gevlochten manden, zoals op het platteland nog altijd gebruikelijk is en zelfs in steden nog wordt gezien? Zonder gespecialiseerde kennis is soms nauwelijks te raden wat de afgebeelde mensen aan het doen zijn. Wat houden ze in hun handen? Wat doen ze? Waarom hebben velen van hen zulke buitenproportioneel grote hoofden? Zijn het haardossen, of bedoelden de kunstenaars iets anders en droegen hun boodschappen een bovennatuurlijke betekenis?

Hoewel het lastig is om de betekenis van deze tekeningen te ontcijferen, zijn veel ervan voor specialisten begrijpelijk en logisch te interpreteren. Zo zijn de zeven lange, vrijstaande figuren die lange stokken in hun handen houden vrouwen met stampers om te malen. Zulke houten vijzels en stampers worden tentoongesteld in een nabijgelegen museum, waar verschillende ongewone relikwieën zijn bewaard. Een andere zeer intrigerende en beroemde schildering, "De ontvoering", toont een vrouw in het midden, met aan beide zijden twee mannen die haar aan de armen meetrekken: twee links en twee rechts. De figuren rechts dragen maskers. Men vermoedt dat dit mannen uit een andere stam zijn die het meisje kwamen ontvoeren. De twee mannen links proberen te voorkomen dat zij wordt meegenomen.

Het is echter belangrijk om te onthouden dat elke interpretatie van beelden die door oude kunstenaars zijn gemaakt slechts een interpretatie blijft. Er is geen garantie dat een man met een stok naast een olifant aan het jagen is. Het is heel goed mogelijk dat hij op een andere, vreedzame manier met het dier in contact staat. Ook de algemeen bekende ontvoeringsscène kan evengoed een dans zijn, of een bepaalde rituele handeling. De exacte duiding van de schilderingen moet worden overgelaten aan wetenschappers die goed vertrouwd zijn met het leven en de overtuigingen van de volkeren die ooit in deze streek leefden. Er is weinig met zekerheid bekend: we kunnen niet vaststellen wanneer de rotstekeningen precies zijn gemaakt, hoe de stammen heetten waaruit de kunstenaars voortkwamen, of welke rituelen zij afbeeldden. Juist daarom rijst de vraag wat we wél zeker weten over de tekeningen van Kondoa. Ondanks het gebrek aan precieze informatie blijft de minimalistische schoonheid en de verfijnde aantrekkingskracht van deze rotstekeningen, die ons door de millennia heen hebben bereikt, onverminderd indrukwekkend.

Mysteries en oorsprongstheorieën

De meest aannemelijke schatting op dit moment is dat de oudste tekeningen tussen de 5.000 en 7.000 jaar oud zijn. Althans, dat vertelt het lokale museum over hun ouderdom, waarbij het verwijst naar een algemeen aanvaarde leeftijd van 6.000 jaar. De organisatie voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur van de Verenigde Naties, UNESCO, formuleert het voorzichtiger en stelt dat de afbeeldingen minstens 2.000 jaar oud zijn. Tegelijk zijn er ook individuele onderzoekers die beweren dat de tekeningen aanzienlijk ouder zijn.

De exacte ouderdom van de tekeningen is niet vast te stellen. Wel zijn in Kondoa verschillende oude menselijke vindplaatsen ontdekt. Archeologen vonden daar uiteenlopende objecten, zoals kralen, voorwerpen van steen en allerlei soorten aardewerk. Radiokoolstofanalyse levert dateringen op van enkele tienduizenden jaren! Hoewel de tekeningen niet noodzakelijk verbonden zijn met de opgegraven objecten, is duidelijk dat deze gebieden al ontelbare millennia bewoond zijn.

Een ander fascinerend gegeven over de rotskunst in Kondoa is dat er tot zeer kort geleden nog nieuwe tekeningen werden gemaakt. Er is vastgelegd dat vertegenwoordigers van het Sandave-volk in de jaren 70 nieuwe afbeeldingen op de rotsen hebben aangebracht. Zij deden dit met rituele bedoelingen: om vóór de jacht een dier af te beelden dat zij wilden doden, om regen of genezing af te smeken, of om zich te richten tot de geest van de clan, die verbonden was met een specifieke heuvel in het gebied. Wetenschappers wijzen op de opmerkelijke levenskracht en continuïteit van de beeldtradities in deze regio.

Hoe dan ook is het indrukwekkend dat veel afbeeldingen goed bewaard zijn gebleven, hoewel ze zich in relatief open ruimtes bevinden en niet in grotten. De belangrijkste natuurlijke bedreigingen voor de rotskunst zijn zon, wind en regen. Toch worden de rotswanden door hun gunstige ligging goed beschermd tegen verwering: alle stenen "balkons" zijn afgekeerd van de overheersende winden in de regio. Bomen beschermen de rotsen tegen regen en zonlicht. Ze houden ook grondwater vast, zodat het niet langs de steile stenen hellingen naar beneden stroomt. Deze rotsen hebben duizenden jaren lang de harde elementen doorstaan, en veel afbeeldingen zijn in opmerkelijk goede staat bewaard gebleven.

Er blijft slechts één, zeer actieve tegenstander over: de mens. Mensen kappen bomen, waardoor rotsschilderingen onbeschermd achterblijven. Er zijn gevallen bekend van illegale winning van granietschilfers nabij rotsen met schilderingen, en zelfs van graafwerk onder de rotsen vanwege geruchten over begraven goud van de Duitsers. Ook vandalisme vormt een gevaar: oude schilderingen worden veranderd of uitgewist. Dat gebeurt door sommige bezoekers, maar ook door lokale bewoners die nog altijd rituelen bij de tekeningen uitvoeren. Er zijn gevallen geweest waarbij bier en dierlijk vet over de tekeningen werden gegoten tijdens een ritueel om regen af te smeken. Tegelijk is het opmerkelijk dat de afbeeldingen nog steeds in rituelen worden gebruikt, zoals dat eeuwen geleden ook gebeurde; dat getuigt van de buitengewone duurzaamheid van de lokale traditionele cultuur.

Wie waren de kunstenaars?

Wie heeft deze afbeeldingen achtergelaten? Een definitief antwoord op die vraag bestaat niet. De meest verbreide opvatting is dat de kunstenaars de voorouders waren van de huidige Sandawe, die in de regio Dodoma wonen. Uit de tekeningen blijkt duidelijk dat ze niet alleen zijn gemaakt door eerdere jagers-verzamelaars, maar ook door veehouders die deze gebieden later ontwikkelden. Tussen hun culturele tradities is een zichtbaar verschil: de oudere tekeningen werden gemaakt met rode en geelachtige oker, terwijl de nieuwere meestal zijn aangebracht met witte verf op basis van kaolien, en soms met zwarte verf. De oude rode tekeningen worden gekenmerkt door afbeeldingen van mensen en dieren. De witte tekeningen lijken verbeeldingsrijker; vaak zijn er verschillende geometrische vormen in te herkennen.

Als we preciezer proberen te zijn in de bespreking van de volkeren die de rotskunst maakten, waren het waarschijnlijk de Batwa, die in Tanzania vrijwel verdwenen zijn, en daarnaast de voorouders van de Sandawe en Hadza, die traditioneel in deze regio leefden. Tot voor kort werden zij met overtuiging ingedeeld bij de geïsoleerde Khoisan-groep, maar recent genetisch onderzoek heeft deze theorie ter discussie gesteld. De gelijkenis van de Sandave- en Hadza-talen met de Khoisan-talen wijst echter op een verwantschap tussen deze bewoners van Centraal-Tanzania en de Khoisan van Zuid-Afrika.

Het zou interessant zijn om de verbanden te onderzoeken en overeenkomsten, of juist verschillen, te vinden in technieken en rituelen tussen de rotskunst van Kondoa in Centraal-Tanzania en de tekeningen in Zimbabwe, Namibië, Botswana, Eswatini en Zuid-Afrika, waar de Khoisan-volkeren in afzondering leefden. Een van de uitdagingen is echter dat zelfs in Tanzania nog niet alle rotsschuilplaatsen met tekeningen zijn onderzocht. Veel van de ontdekte locaties zijn bovendien nog niet afdoende vastgelegd. We weten zelfs niet precies hoeveel afzonderlijke vindplaatsen met tekeningen er bestaan. Volgens verschillende schattingen zijn het er tussen de 150 en 450, mogelijk meer. Slechts enkele daarvan zijn toegankelijk voor bezoekers. Het totale aantal gevonden tekeningen bedraagt ongeveer 1.500.

Volgens Kofi Annan is misschien wel de grootste bedreiging voor rotskunst verwaarlozing: wanneer belangstelling van officiële instanties ontbreekt en er te weinig middelen zijn om deze culturele erfgoedlocaties te bestuderen en te beschermen, blijven ze kwetsbaar. Het onderzoek naar de tekeningen, dat in de jaren 50 door paleontoloog Mary Leakey werd begonnen, moet worden voortgezet. De Tanzaniaanse rotskunst wacht nog altijd op haar onderzoekers. Plaatsen als het eerdergenoemde Kolo 1, met zijn aangelegde toegang, ontvangen bezoekers die bijdragen aan de bekendheid en financiering van zulke locaties. Deze oude vindplaatsen bieden een zeldzame en fascinerende mogelijkheid om tijdens uw safari in Afrika terug te reizen in de tijd en enkele van de oudste voorbeelden van menselijke kunst en cultuur van dichtbij te zien.

Hoe bezoekt u de rotskunst van Kondoa?

Een bezoek aan Kolo, waar drie van de populairste rotskunstlocaties en een klein museum liggen, kan als afzonderlijke excursie worden gepland of worden gecombineerd met nationale parken zoals het Tarangire Nationaal Park en het Lake Manyara Nationaal Park. Ook het Arusha Nationaal Park ligt relatief dichtbij.

Kondoa is vanuit Arusha per auto in 3,5 uur te bereiken. De excursie zelf duurt ongeveer 1,5 uur. Voor de tekeningen zelf loopt u via traptreden omhoog, maar het hoogteverschil is beperkt.

Als u de beroemde rotskunstlocaties in Tanzania wilt bezoeken, neem dan contact op met onze reisspecialist. Altezza Travel voegt de excursie graag toe aan uw safariprogramma.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen