Betekenis van "Kilimanjaro": de geschiedenis van Tanzania’s majestueuze berg

Er bestaan verschillende theorieën over de etymologie en betekenis van "Kilimanjaro". Veel onderzoekers denken dat de naam van dit beroemde Afrikaanse bergmassief afkomstig is uit het Swahili, anderen leggen verbanden met de Chagga, en weer anderen zien een connectie met een dialect van de Maasai. Elk van deze theorieën geeft een andere uitleg aan de naam “Kilimanjaro.”

De besneeuwde Kilimanjaro ligt in het noordoosten van Tanzania, dicht bij de grens met Kenia, en is met zijn centrale top Kibo, die tot 5.895 meter reikt, de hoogste berg van Afrika. Opmerkelijk genoeg is de Kilimanjaro niet één enkele vulkaan, maar een slapend vulkanisch massief met drie toppen, die samen bijdragen aan het uitgesproken landschap van alpiene woestijn.

De eerste die hier ontstond was Shira, ongeveer twee miljoen jaar geleden; sindsdien is deze top vrijwel volledig geërodeerd. Ongeveer een miljoen jaar later verscheen de vulkaan Mawenzi naast Shira. Ook deze erodeerde na twee uitbarstingen, waardoor alleen grillige rotsformaties overbleven als resten van vroegere kraters. De jongste van de drie, Kibo, ontstond ongeveer een half miljoen jaar geleden. De top, bekend als Uhuru, is momenteel de enige route die voor reizigers open is om de Kilimanjaro te beklimmen.

Het dak van Afrika is omgeven door een rijk weefsel van legendes en mythen. Een van de grootste raadsels is de herkomst van de naam Kilimanjaro en wat die naam werkelijk betekent. Historici hebben hierover nog altijd geen consensus bereikt. Om het verhaal achter deze raadselachtige naam te begrijpen, kijken we eerst naar de vroegste verwijzingen naar dit met sneeuw bedekte bergmassief en verdiepen we ons daarna in de belangrijkste theorieën over de oorsprong ervan.

Hoe verwezen reizigers naar de Kilimanjaro?

De oudheid

De vroegste beschrijvingen van Oost-Afrika zijn te vinden in de Periplus van de Erythreïsche Zee, die teruggaat tot 45 n.Chr. Dit werk geldt als de eerste reisgids ter wereld en diende als een antiek handboek voor vroege ontdekkingsreizigers en zeelieden die de havens van Afrika, Arabië en India aandeden. De Periplus geeft ook gedetailleerde informatie over zeeroutes naar China.

In dit oude manuscript beschrijft de anonieme auteur een ver land, Azania genoemd, en de bloeiende handelsstad Rhapta. Deze opmerkelijke plaats stond bekend om de handel in neushoornhoorns, ivoor, schildpadschilden en andere exotische goederen.

Opmerkelijk genoeg noemt de Periplus nergens de reusachtige berg met zijn besneeuwde top, die moeilijk over het hoofd te zien lijkt. Onderzoekers vermoeden dat de auteur Rhapta beschouwde als de rand van de bekende wereld en daarom geen reden zag om verder dan dat gebied te reizen.

Minder dan honderd jaar later beschreef Claudius Ptolemaeus van AlexandriëClaudius Ptolemaeus (circa 100 – circa 170) was een laat-hellenistische astronoom, astroloog, wiskundige, werktuigkundige, opticus, muziektheoreticus en geograaf. Hij woonde en werkte in Alexandrië, Egypte. (circa 100–170 n.Chr.), een astronoom en grondlegger van de wetenschappelijke cartografie, de gebieden ten zuiden van Rhapta. Volgens hem werden die bewoond door barbaarse kannibalen die bij een brede, ondiepe baai leefden. In hun land zou men de “grote sneeuwberg” aantreffen. Deze regels worden gezien als de eerste gedocumenteerde vermelding van de Kilimanjaro.

Daarbij is het goed te bedenken dat besneeuwde bergen in Afrika zeldzaam en uitzonderlijk zijn. In de nabije omgeving zijn geen andere toppen die met de hoogste berg van het continent verward zouden kunnen worden. Moderne historici gaan er daarom van uit dat Claudius Ptolemaeus inderdaad naar de Kilimanjaro verwees.

Middeleeuwen

Daarna werd de besneeuwde berg echter pas in de zesde eeuw opnieuw genoemd, toen Arabische en Chinese handelaren aan de Oost-Afrikaanse kust arriveerden. In deze periode doken verwijzingen op naar een berg die “wit van kleur” was. Zo zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen voor de Kilimanjaro te vinden in het werk van Abu’l-Fida, een Arabische historicus en geograaf uit de 13e eeuw.

Renaissance

Vele jaren later verschijnt in het boek Suma de Geographia uit 1519, geschreven door de Spaanse astronoom en navigator Martin Fernández de Enciso, een mogelijke verwijzing naar de Kilimanjaro. In dit werk beschrijft de auteur zijn reis naar Mombasa:

“Ten westen van Mombasa staat de Ethiopische Olympusberg, die buitengewoon hoog is, en daarachter liggen de Bergen van de Maan, waarin de bronnen van de Nijl zich bevinden.”

Sommige onderzoekers vermoeden dat de “Olympusberg” die in het boek wordt genoemd, in werkelijkheid de Kilimanjaro kan zijn. In deze context zouden de “Bergen van de Maan” verwijzen naar het Rwenzori-gebergte, dat op de grens tussen Uganda en de Democratische Republiek Congo ligt. Lange tijd werd aangenomen dat het Rwenzori-gebergte de bron van de Nijl was.

Victoriaanse tijd

De naam die het dichtst bij het moderne “Kilimanjaro” ligt, verscheen voor het eerst in het essay uit 1845 De geografie van N’yassi, of het Grote Meer van Zuidelijk Afrika onderzocht, gepubliceerd in The Journal of the Royal Geographical Society of London. In dit werk introduceerde de bekende geograaf William Desborough Cooley een naam die sterk lijkt op de naam die we vandaag gebruiken:

“De beroemdste berg van Oost-Afrika is Kirimanjara, die wij, op grond van een aantal omstandigheden, beschouwen als de hoogste bergrug die wordt overgestoken op de weg naar Monomoezi.”

In zijn essay schreef Cooley de naam van de berg per ongeluk of opzettelijk verkeerd. De precieze reden voor deze verbastering is tot op de dag van vandaag onduidelijk.

Een jaar later, in 1846, arriveerde Johannes Rebmann, een jonge Zwitsers-Duitse missionaris, in Mombasa. Zijn enige missie in Afrika was zoveel mogelijk mensen tot het christendom te bekeren, terwijl de islam zich al actief in de regio verspreidde. In oktober 1847 bood Bwana Kheri, een lokale gids en karavaanhandelaar, aan om Rebmann mee te nemen naar een plaats die hij “Dschagga” noemde. Volgens Kheri kon men vanaf daar “de hoge berg Kilimansharo” zien.

Op 27 april 1848 vertrok Rebmann met Bwana Kheri en een karavaan richting de berg. Dat jaar begon de missionaris een dagboek bij te houden, waarmee hij tot aan zijn dood doorging. In dit dagboek staat bij 11 mei beschreven:

Rebmanns beschrijving van de besneeuwde berg net ten zuiden van de evenaar werd in april 1849 gepubliceerd in The Church Missionary Intelligencer. In die tijd werden zijn bevindingen echter door velen terzijde geschoven. Vooraanstaande geografen, onder wie Cooley – die de berg als eerste Kirimanjara had genoemd – konden niet geloven dat er in equatoriaal Afrika sneeuw kon liggen. Cooley vond Rebmanns verslag bijvoorbeeld “onbegrijpelijk, vaag en nevelig.” De scepsis over de mogelijkheid van sneeuw in deze regio was wijdverbreid.

Opmerkelijk genoeg had Claudius Ptolemaeus, eeuwen voordat dit debat ontstond, de berg al als besneeuwd aangeduid en daarmee een onverwacht nauwkeurige observatie gedaan. Waarom latere geleerden dit idee zo beslist verwierpen, blijft een raadsel.

De daaropvolgende 12 jaar probeerde Rebmann geografen ervan te overtuigen dat er werkelijk sneeuw op de top van de Kilimanjaro lag. Daarna, in de tweede helft van de 19e eeuw, begon een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de berg, toen ontdekkingsreizigers op pad gingen om de Kilimanjaro te beklimmen en daarbij te maken kregen met vrieskou, steile hellingen en het constante risico op hoogteziekte. In deze periode ontstonden ook de eerste theorieën over de betekenis van “Kilimanjaro.”

Heeft “Kilimanjaro” een Swahili-oorsprong?

Een van de bekendste theorieën voert de naam terug op het Swahili. In 1860 probeerde Johann Ludwig Krapf, een Duitse taalkundige, reiziger en medemissionaris van Rebmann, die een belangrijke rol speelde in de verkenning van Oost-Afrika, de betekenis van “Kilimanjaro” te ontrafelen.

Berg van glorie

In een van zijn invloedrijke werken, Reizen, onderzoeken en zendingsarbeid tijdens een achttienjarig verblijf in Oost-Afrika (1860), stelde Krapf dat de term “Kilimanjaro” “berg van glorie” betekent. Kennelijk ging de onderzoeker ervan uit dat het Swahili-woord “kilima” “berg” betekent, terwijl “njaro” “glorie” zou aanduiden.

Stralende berg

In 1965 publiceerde onderzoeker J.A. Hutchinson De betekenis van Kilimanjaro (Hutchinson, J.A., Department of Language and Linguistics, University College, Dar es Salaam), waarin hij de belangrijkste theorieën over de herkomst van de bergnaam grondig onderzocht. Hij wees op het gebrek aan bewijs voor Krapfs theorie en opperde dat de naam Kilimanjaro “Stralende berg” zou kunnen betekenen.

Hutchinson citeert bijvoorbeeld de woorden van Joseph Thomson, auteur van Door Masailand: een ontdekkingsreis langs de besneeuwde vulkanische bergen en vreemde stammen van oostelijk equatoriaal Afrika (1885). Op pagina 207 schrijft Thomson:

Hutchinson legt uit dat noch Thomson, noch Krapf voldoende overtuigend bewijs leverde voor een van de theorieën. Toch is het mogelijk dat de naam van de berg is ontstaan als interpretatie van het tweede deel van het woord: een oud Swahili-woord “njaro”, dat “stralend” betekent, waardoor de Kilimanjaro kan worden vertaald als “de Stralende berg”.

Daarnaast vertelde Krapf, die de Kilimanjaro de “berg van glorie” noemde, over zijn ontmoeting met een leider van het WakambaDe Kamba of Akamba (soms Wakamba genoemd) zijn een Bantoevolk dat voornamelijk in Kenia woont, van Nairobi tot Tsavo en noordwaarts tot Embu, in het zuidelijke deel van de voormalige Eastern Province.-volk. Hij beschreef een bezoek aan de leider in 1849: “was in Jagga geweest en had de Kima ja Jeu gezien, Berg van Witheid, de naam die de Wakamba aan de Kilimanjaro gaven.” Als deze naam echter nauwkeurig in het Kikamba wordt vertaald, zou hij “kiima kyeu” luiden.

Critici wijzen erop dat al deze theorieën wankelen wanneer men bedenkt dat het Swahili-woord “kilima” eigenlijk “heuvel” betekent, niet “berg”. Het is een verkleinende vorm van “mlima”, het correcte woord voor “berg”. Het is moeilijk voorstelbaar dat lokale gemeenschappen de hoogste top van het continent slechts een heuvel zouden noemen. Veel historici denken daarom dat vroege westerse ontdekkingsreizigers mogelijk in verwarring raakten door lokale dialecten en terminologie.

In de jaren 1880, toen de Kilimanjaro-regio deel werd van Duits-Oost-Afrika, noemden de Duitsers de berg Kilima-Ndscharo, gebaseerd op het Swahili-woord. Op 6 oktober 1889 werd Hans MeyerHans Meyer (22 maart 1858 – 5 juli 1929) was een Duitse reiziger, uitgever, universitair docent, geograaf, geoloog en ontdekkingsreiziger in Afrika. Hij wordt officieel erkend als de eerste persoon die de Kilimanjaro met succes beklom., een Duitse ontdekkingsreiziger en geograaf, de eerste Europeaan die de Kilimanjaro beklom en het hoogste punt van de Kibo-krater bereikte, dat hij Kaiser-Wilhelm-Spitze (Keizer Wilhelm-top) noemde. Na de oprichting van Tanzania in 1964 kreeg de kraterrand van Kibo de naam “Uhuru Peak”, wat in het Swahili “Top van de Vrijheid” betekent. Die naam is sindsdien met trots behouden gebleven.

Gaven de Chagga de berg de naam Kilimanjaro?

Onmogelijk voor een vogel/luipaard

Een andere theorie over de oorsprong van “Kilimanjaro” stelt voor om de naam niet via het Swahili, maar via de taal van de lokale ChaggaDe Chagga zijn een van de 120 etnische groepen die in Tanzania leven. Tegenwoordig wonen zij vooral in de noordelijke regio’s van het land, met name Kilimanjaro en Arusha, al zijn er ook Chagga-gemeenschappen in de aangrenzende gebieden Tanga en Manyara. te verklaren. Volgens deze theorie zou “kileme” “dat wat verslaat” kunnen betekenen, terwijl “kilelema” kan worden vertaald als “moeilijk” of “onmogelijk”. Het achtervoegsel “-jaro” zou afkomstig kunnen zijn van het Chagga-woord “njaare”, dat “vogel” betekent, of volgens andere bronnen “luipaard”. In dat geval zou de volledige naam van de berg vertaald kunnen worden als “Onmogelijk voor een vogel/luipaard”.

Berg van karavanen

Naast zijn theorie van de “Berg van glorie” suggereerde Krapf ook dat “Kilimanjaro” een hybride naam zou kunnen zijn, waarin elementen uit zowel het Swahili als het Kichaga, de taal van de Chagga, samenkomen. In deze interpretatie zou “Kilimanjaro” vertaald kunnen worden als “Berg van karavanen”, waarbij “jaro” mogelijk eveneens “karavanen” betekent.

Critici wijzen erop dat deze theorie gebreken vertoont, vooral omdat de Chagga de Kilimanjaro niet als één berg zien, maar als twee afzonderlijke toppen, die zij elk een eigen naam gaven: Kibo en Mawenzi. “Kibo” komt van het Chagga-woord kipoo, dat “gevlekt” betekent en waarschijnlijk verwijst naar de donkere rotsen tegen de witte sneeuw. “Mawenzi” is afgeleid van kimawenze, dat “gebroken” of “ingekerfd” betekent en het ruige, grillige karakter van de top beschrijft.

Aangezien de Chagga het woord “Kilimanjaro” niet gebruikten, opperen sommige onderzoekers nog een andere mogelijkheid: de naam is misschien geen enkel woord, maar eerder een uitdrukking die suggereert dat het beklimmen van de Kilimanjaro onmogelijk is omdat de berg te zwaar en onneembaar zou zijn.

Is de naam Kilimanjaro afgeleid van de Maasai-taal? 

De taal van de MaasaiEen semi-nomadische Nilotische etnische groep uit Afrika, levend op de savanne van zuidelijk Kenia en noordelijk Tanzania. is een andere mogelijke bron voor de naam “Kilimanjaro”, en ook hierover bestaan verschillende theorieën. Zo betekent het Maasai-woord “ngare” bijvoorbeeld “bron van water”.

Berg van water

In zijn boek uit 1893 Missie naar de Kilimanjaro vertelt aartsbisschop Alexandre Le RoyAlexandre-Louis-Victor-Aime Le Roy (19 januari 1854 – 21 april 1938) was een Franse rooms-katholieke aartsbisschop en de algemeen overste van de Congregatie van de Heilige Geest. Hij diende van 1892 tot 1896 als apostolisch vicaris van Gabon (nu het aartsbisdom Libreville). In 1921 werd hij gewijd tot titulair aartsbisschop van Caria. Le Roy ging in 1881 voor het eerst naar Afrika, als deelnemer aan een expeditie naar Bagamoyo, Tanzania, om mogelijke missieposten te verkennen. In die periode greep hij de gelegenheid aan om boeken en tijdschriftartikelen te schrijven die in Europa veel aanzien genoten. het volgende verhaal nadat hij andere theorieën heeft besproken:

Witte berg/Berg van witheid

Deze verklaring lijkt aannemelijk, maar heeft ook haar zwakke kanten. Het Maasai-woord “njaro” kan bijvoorbeeld ook “witheid” betekenen, wat verband houdt met de besneeuwde top van de berg. Daarom zou een nauwkeurigere vertaling “Witte berg/Berg van witheid” kunnen zijn, in plaats van “Berg van water”.

Berg van geesten

Een derde hypothese houdt verband met het geloof in boze geesten. Lokale overleveringen spreken bijvoorbeeld van een demon genaamd Njaro, die op de top van de Kilimanjaro zou wonen. Hutchinson vond verwijzingen naar deze legende in het werk van ontdekkingsreiziger A. G. Fischer, met name in zijn “Verslag van een reis in het Maasai-land”, gepubliceerd in de Proceedings of the Royal Geographical Society, Vol. VI, 1884. Op pagina 70-83 schrijft Fischer:

Sir Harry JohnstonHenry Hamilton Johnston (1858–1927), of Sir Harry Johnston, was een Engelse koloniale bestuurder, ontdekkingsreiziger, natuuronderzoeker, kunstenaar en schrijver. Hij speelde een belangrijke rol in de verkenning van Afrika, het bestuur over zijn volken en de uitbreiding van de wetenschappelijke kennis over het continent., een Britse Afrika-ontdekkingsreiziger, verklaart in zijn werk uit 1886 De Kilima-Njaro-expeditie de naam van de Kilimanjaro eveneens als afgeleid van het woord kilima – “berg” – en njaro, dat verwijst naar een demon die dodelijke kou zou veroorzaken. Sir Johnston stelt dat deze naam alleen bekend is bij de kustbewoners en onbekend is bij mensen die in het binnenland wonen.

Verschillende andere belangrijke figuren in de geschiedenis van de Kilimanjaro hebben eveneens verwezen naar de mystieke oorsprong van de naam. De Duitse geograaf Hans Meyer, de eerste bekende Europeaan die de top van de Kilimanjaro bereikte, steunde dit idee bijvoorbeeld. In zijn boek uit 1891 Dwars over Oost-Afrikaanse gletsjers schrijft hij op pagina 152:

Meyer noemt de geest ook op pagina 154:

Op basis van Meyers beschrijvingen is het waarschijnlijk dat hij verwees naar de legendes van de Chagga, die geloofden in een beschermende verschijning op de top van de Kilimanjaro, in tegenstelling tot de Maasai, die spraken van een boze geest.

Critici wijzen erop dat het probleem ligt in het ontbreken van een Maasai-woord dat overeenkomt met “kilima”. Dit heeft geleid tot een nieuwe theorie, namelijk dat de naam “Kilimanjaro” mogelijk een mengvorm is van Swahili- en Maasai-elementen. Volgens deze theorie zou de naam vertaald kunnen worden als “Berg van water”, “Witte berg” of “Berg van de boze geesten”.

Tot op de dag van vandaag zijn historici en onderzoekers het niet eens geworden over de betekenis van “Kilimanjaro”. Er bestaan veel theorieën, en de werkelijke verklaring ligt mogelijk ergens tussen al die interpretaties in. Voorlopig blijft het aan ons om de theorie te kiezen die het meest overtuigt.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen