Altezza Travel ontdekte een zeldzame albino klipdas. Wat zijn klipdassen?

In dit korte artikel leest u hoe we in Mkomazi Nationaal Park in Tanzania een albino klipdas ontdekten en het zeldzame dier konden fotograferen. Ook delen we interessante feiten over klipdassen, dieren die van nature in Afrika voorkomen, en over hoe albino dieren doorgaans in het wild leven.

De ontdekking

In december 2022 ging het team van Altezza Travel op verkenning in Mkomazi Nationaal Park, in het noordoosten van Tanzania, aan de grens met het Keniaanse Tsavo West. Daar werd onverwacht een volledig wit zoogdier uit de orde Hyracoidea ontdekt: een albino klipdas.

Klipdassen zijn kleine dieren die qua uiterlijk doen denken aan marmotten, die veel voorkomen in Noord-Amerika, Europa en Azië. Anders dan marmotten leven klipdassen echter in Afrika, maar ook in het Midden-Oosten en op het Arabisch en Sinaï-schiereiland. In Tanzania komen meerdere soorten voor, waarvan de geelgevlekte rotsklipdas de meest algemene is. Naar alle waarschijnlijkheid behoort onze albino tot deze soort, de enige vertegenwoordiger van de bergklipdassen. Ze worden simpelweg “bergklipdassen” genoemd omdat ze op rotsen leven. Overdag zoeken ze naar voedsel en warmen ze zich in de hete Afrikaanse zon; ’s nachts schuilen ze in hun verblijfplaatsen: spleten in de rotsen en holtes tussen grote stenen.

Een albino klipdas zien is zeer uitzonderlijk. Bij zoogdieren komt albinisme voor bij 1 op de 10.000 dieren. Bij vogels, reptielen en amfibieën wordt het vaker gezien. Onder vogels is de frequentie van albinisme bijvoorbeeld 1 op de 1.764. Ter vergelijking: bij mensen ligt de gemiddelde frequentie van albinisme op 1 geval per 17.000 mensen. Deze cijfers zijn echter gemiddelden. In Europa en de Verenigde Staten ligt het aantal bijvoorbeeld dichter bij 1 persoon op 20.000, terwijl het verschijnsel in Sub-Sahara-Afrika vaker voorkomt. In sommige regio’s, zoals Zimbabwe, kan het aantal oplopen tot 1 albino persoon per 1.000 mensen.

Wat is albinisme?

Albinisme is een genetische eigenschap die de aanmaak verstoort van pigmenten die weefsels kleur geven. Bij planten gaat het om chlorofyl, bij dieren om melanine. Het woord "albinisme" gaat terug op het Latijnse woord voor "wit". Dieren en planten lijken inderdaad volledig wit wanneer zij volledig albinistisch zijn. U hebt waarschijnlijk weleens mensen met albinisme gezien: zij hebben een kleurloze huid en kleurloos haar, en hun ogen zijn meestal blauw of bruin. Soms lijken de ogen rood. Dat komt doordat de bloedvaten van het netvlies zichtbaar kunnen zijn door de kleurloze iris, die minder melanine bevat. Daardoor lijken de ogen van mensen en dieren met deze aandoening vaak een rode tint te hebben. Alle albino’s hebben problemen met hun zicht, zowel mensen als dieren.

Albinisme is erfelijk en ontstaat wanneer beide ouders specifieke genen doorgeven die verantwoordelijk zijn voor deze genetische verandering. Albinisme kan volledig of gedeeltelijk zijn. Er bestaan verschillende typen van deze aandoening, met uiteenlopende combinaties van effecten door verminderde pigmentatie. Naast zichtproblemen lopen dragers van albinisme een groter risico op huidkanker, omdat natuurlijke pigmentbescherming tegen uv-straling ontbreekt. Van de meeste albino alligators wordt bijvoorbeeld aangenomen dat zij in het wild slechts ongeveer 24 uur leven, omdat zij de schadelijke uv-straling niet kunnen overleven. 

Welke gevaren brengt albinisme voor dieren met zich mee?

Alles wat hierboven is beschreven, geldt niet alleen voor mensen, maar ook voor albino dieren: zij zien slecht, waardoor hun ruimtelijke oriëntatie vermindert en zij trager reageren op gevaar. Daarnaast hebben albino’s vaak een slechter gehoor.

Zoals u waarschijnlijk al vermoedde, heeft het ontbreken van natuurlijke kleuren in het wild nog meer nadelen. Die kleuren zijn juist geëvolueerd om aan te sluiten bij de leefomgeving. Witte dieren vallen tussen begroeiing en in andere natuurlijke omgevingen sneller op. Daardoor kunnen zij zich moeilijker voor roofdieren verbergen. Ook albino roofdieren hebben het niet eenvoudig wanneer zij al van grote afstand zichtbaar zijn.

Albino dieren vinden minder vaak een partner, omdat in het wild juist een heldere, onderscheidende huid, vacht of verenkleed vaak aantrekkelijk is. Albino’s in het wild worden geregeld door hun familie of groep geweerd en verstoten.

Albino dieren zien we vaker in gevangenschap dan in het wild. Zulke individuele dieren zijn meestal al op jonge leeftijd gevonden en opgevangen, omdat hun overlevingskansen in het wild zeer laag zouden zijn geweest. Van albino eekhoorns is bekend dat zij de enige zoogdieren zijn die succesvol in het wild kunnen overleven.

We hopen dat onze klipdas niet lijdt onder zijn bijzondere kleur. Hij hoeft tenslotte niet te jagen, want klipdassen zijn planteneters, en hij leeft in de buurt van het Mkomazi black rhino conservation and breeding center. Daardoor is het onwaarschijnlijk dat roofdieren een grote bedreiging voor hem vormen. Bovendien zagen we de witvachtige klipdas tussen andere klipdassen met normale kleuren, zonder dat er agressie of andere tekenen van vijandigheid tegenover hem werden getoond.

Wat zijn klipdassen?

Klipdassen zijn kleine bruingrijze zoogdieren met een dichte vacht en een piepkleine staart. Hun lichaam is 30 tot 70 centimeter lang. Ze lijken sterk op knaagdieren zoals marmotten en bevers, maar klipdassen zijn geen nauwe verwanten van hen en behoren tot een andere biologische orde. Ze leven in Afrika en kunnen, op één soort na, als endemisch voor dit continent worden beschouwd: de Kaapse klipdas stak over naar de andere kant van de Rode Zee en vestigde zich ook op het Arabisch Schiereiland en in de omgeving daarvan.

Alle klipdassen zijn grofweg te verdelen in soorten die gedijen tussen rotsen en soorten die de voorkeur geven aan bomen. De eerste groep leeft in open gebieden met rotswanden en grote stenen en is dagactief, wat betekent dat zij overdag actief zijn. De tweede groep leeft in bossen en is nachtactief. Beide groepen eten plantaardig materiaal en drinken nauwelijks water, omdat zij voldoende vocht halen uit bladeren en jonge planten. Klipdassen hebben speciale spieren in hun voeten waarmee zij de huid kunnen aantrekken en iets kunnen vormen dat lijkt op zuignappen. Dankzij dit mechanisme klimmen klipdassen gemakkelijk over gladde rotsen en boomstammen.

Misschien wel het meest bijzondere feit over klipdassen is dat zij verwant zijn aan zeer grote zoogdieren: zeekoeien en olifanten. Dat wordt bevestigd op zowel morfologisch als genetisch niveau. Zij hadden namelijk een gemeenschappelijke voorouder die miljoenen jaren geleden in Afrika domineerde en het meest verspreide dier op het continent was, totdat hij werd verdrongen door de holhoornigen (Bovidae), vooral antilopen. Tot op de dag van vandaag komen antilopen in Afrika vaker voor dan andere grote dieren.

Tegenwoordig zijn klipdassen geen grote dieren: ze wegen 1,5 tot 4,5 kilogram. Onder hun voorouders bevonden zich echter enkele enorme dieren, waaronder zoogdieren ter grootte van een neushoorn, met een gewicht van bijna een ton. Talrijke fossiele vondsten wijzen erop dat oude klipdassen in Azië leefden, waarheen zij via het huidige Arabisch Schiereiland migreerden, net als olifanten, maar ook in Europa. 

Daarnaast bestaat er een taalkundige hypothese dat klipdassen hebben bijgedragen aan het woord "Spanje". Ooit leefden zij op het Iberisch Schiereiland, en de Feniciërs, die deze gebieden bezochten, noemden ze "het land van de klipdassen" Dit is de naam die de Feniciërs gaven aan het Iberisch Schiereiland, dat zij 1.100 jaar voor Christus ontdekten. De naam die de Feniciërs aan het Iberisch Schiereiland gaven, was "i-shapan-im". En dat gebeurde niet zonder vergissing. Het woord "shapan" betekende konijnen, waarvoor de klipdassen werden aangezien. Later vervormden de Romeinen de naam tot het moderner klinkende Hispania. Nog later stierven de klipdassen van het Iberisch Schiereiland uit en tegenwoordig leven ze niet meer in Europa. . Sindsdien is de naam van het land veranderd en zijn de klipdassen die er leefden uitgestorven, maar in de naam van het moderne land zijn ze bewaard gebleven.

Wie vormt in het wild een bedreiging voor klipdassen? In feite alle roofdieren: luipaarden, servals, hyena’s, jakhalzen, mangoesten, maar ook roofvogels en slangen. Door hun kleine formaat zijn de huidige klipdassen aantrekkelijke prooidieren. Toch geven ze zich niet zomaar gewonnen. Deze dieren hebben een uitstekend gezichtsvermogen: men denkt dat zij een vijand al op 900 meter afstand kunnen waarnemen. Bij dreiging laten ze een doordringende kreet horen en zoeken alle leden van de gemeenschap – klipdassen leven in groepen van 50 tot 80 dieren – onmiddellijk dekking. De behendige dieren bewegen zich razendsnel over rotsen en boomtakken, vinden verscholen plekken en blijven daar stokstijf zitten totdat het gevaar voorbij is. Een klipdas kan zijn aanvaller ook bijten: zijn scherpe snijtanden gebruikt hij niet alleen om taai plantaardig voedsel af te bijten. Overigens vergelijken sommige mensen klipdassen graag met olifanten vanwege die twee bovenste snijtanden, die los van elkaar staan, alsof het kleine olifantenslagtanden zijn.

Als u het woord "dassie" hoort, weet dan dat het over klipdassen gaat. In het Engels wordt dit woord vrij vaak gebruikt als alternatieve naam voor deze dieren. Het komt uit het Nederlands, waar het oorspronkelijke woord "das" betekent. Dassen leven in Europa, en het is niet verwonderlijk dat Europeanen soortgelijke dieren die zij in Afrika zagen met hetzelfde woord aanduidden.

Rotsbewonende klipdassen ziet u tijdens een safari in Tanzania in de nationale parken met Altezza Travel. Wie zoveel mogelijk dieren wil zien en de interessantste natuurreservaten wil bezoeken, kiest het best voor het langste programma, bijvoorbeeld een 7-daagse safari.

Misschien hebt u het geluk de albino klipdas te zien die we in Mkomazi vonden. Of ontmoet u andere zeldzame en bijzondere dieren. In Afrika laat de natuur zich niet altijd voorspellen.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen