Franjeapen. De fascinerende dieren van Afrika.

We wonen in Afrika en genieten ervan om een grote verscheidenheid aan dieren te observeren, vaak opvallend mooi en met intrigerende kenmerken en gewoonten. In dit artikel gaan we in op:

• Wat zijn franjeapen, en waarin verschillen ze van andere apen?
• Waarom heten ze "colobus", een woord dat "verminkt" betekent?
• Waarvoor dient hun lange vacht, en zijn alle franjeapen zwart-wit?
• Wie zijn de bekende rode franjeapen, en zijn ze werkelijk rood?
• Welke bedreigingen komen ze in hun leefgebied tegen?
• Waar en hoe ziet u franjeapen in het wild?

Top 5 fascinerende feiten over franjeapen

Afrika herbergt uitzonderlijk mooie apen met een lange zwart-witte vacht, pluizige staarten en innemende gezichten met brede, vooruitstekende neuzen, waardoor ze soms verbaasd of juist bedroefd lijken te kijken. Eén opvallend kenmerk onderscheidt hen van alle andere primaten: ze hebben geen volledig ontwikkelde duim, maar slechts een klein aanhangsel. Aan die bijzondere eigenschap danken ze hun naam "colobus", want het Griekse woord "kolobos" (κολοβός) betekent "verminkt" of "misvormd". Ironisch eigenlijk, gezien de buitengewone schoonheid van deze apen.

We bekijken enkele interessante aspecten van het leven van franjeapen: hoe ze met hun bijzondere vingers dagelijkse handelingen uitvoeren, welke functie en aantrekkingskracht hun lange vacht heeft, wat hun dieet zo opmerkelijk maakt, welke soorten er zijn en waar ze leven, en waar u ze in het wild kunt observeren.

Het kleine duimpje. Misvorming of voordeel?

Wanneer u franjeapen in hun natuurlijke leefgebied ziet, zou u niet direct denken dat er iets ongewoons is aan hun handen. Deze behendige boombewoners springen over grote afstanden van tak naar tak en bewegen zich moeiteloos tussen hun soortgenoten. Nog fascinerender is dat ze worden beschouwd als de meest uitgesproken boombewoners onder alle primaten: ze brengen het grootste deel van hun leven in de bomen door en komen alleen in uitzonderlijke situaties naar de grond, wanneer er geen doorgang meer is via de kruinen.

Die bijzondere grote duim is geen misvorming, maar een voordeel. De verkleinde duim wijst op evolutionaire aanpassingen die zijn ontstaan door hun leven in de bomen. Vergelijkbare veranderingen zijn te zien bij slingerapen uit Noord- en Zuid-Amerika.

Omdat franjeapen zich langs de hoogste takken verplaatsen en uitsluitend bladeren, vruchten en bloemen eten, hebben ze geen gespecialiseerde hulpmiddelen nodig om aan voedsel te komen. Hun ledematen gebruiken ze vooral om van tak naar tak te springen en plantaardig voedsel te verzamelen. In die omstandigheden wordt de opponeerbare duim, die bij de meeste primaten voorkomt, voor hen simpelweg overbodig.

Franjeapen zitten of half liggen graag op takken, maar hangen er nooit aan. Wanneer ze eten, doen ze dat vanaf de bovenkant van de tak, waarbij ze met hun handen bladeren plukken. Ook in die situatie hebben ze dus geen grote duim nodig. Alles hangt met elkaar samen: de vorm van hun handen, hun leefgebied, de manier waarop ze zich voortbewegen en hun dieet.

Ongebruikelijk dieet en sterke magen

Waarom dalen franjeapen zo zelden af naar de grond en brengen ze zoveel tijd door in de bomen? In de periode waarin verschillende dieren zich actief over Afrika verspreidden, moesten ze concurreren om ruimte en beperkte voedselbronnen. Het aantal geslachten en soorten apen nam toe, waarbij de ene groep de andere verdrong. Franjeapen trokken steeds hoger de bomen in, waar de concurrentie kleiner was, en gingen tegelijk op zoek naar voedsel waar andere primaten nauwelijks aanspraak op maakten: giftige planten. Zo pasten ze zich aan de bestaande omstandigheden aan.

Franjeapen hebben een complex en ongebruikelijk spijsverteringssysteem: voedsel wordt al in de voormaag verwerkt, nog voordat het de verdere delen van de darm bereikt. Hun maag bestaat uit meerdere kamers. Wanneer taaie en giftige bladeren in de voormaag terechtkomen, worden ze door bacteriën afgebroken en vindt er een ontgiftingsproces plaats. Daarna gaan ze geneutraliseerd verder de darm in, zonder gifstoffen.

Franjeapen zijn de enige primaten die giftige planten kunnen eten zonder zichzelf te schaden. Vergelijkbare aanpassingen komen voor in de magen van luiaards, kangoeroes en sommige herkauwers. De Zuid-Amerikaanse hoatzin staat bijvoorbeeld bekend als de "stinkvogel", vanwege de kenmerkende geur die ontstaat door fermentatie in zijn krop. Franjeapen produceren dankzij hun interne spijsvertering echter geen ongebruikelijke geur.

Daarnaast levert hun complexe, meerkamerige maag nog enkele voordelen op: ze verteren vezels efficiënter dan andere apen en halen meer eiwitten uit hun voedsel. Daardoor kunnen deze prachtige, harige dieren meer bladeren eten en er meer energie uit halen.

Weelderige vacht

Dieren van zo’n schoonheid ziet men zelden: een lange vacht, enorme pluizige staarten en opvallende zwart-witte patronen. En hoe gracieus zitten ze hoog in de boomtoppen. Werkelijke vorsten van het bovenste bladerdak in de Afrikaanse bossen.

Er zijn drie geslachten van deze apen: zwart-witte franjeapen (geslacht Colobus), rode franjeapen (geslacht Piliocolobus) en olijfgroene franjeapen (geslacht Procolobus). Binnen het geslacht Colobus worden zes soorten onderscheiden, mogelijk meer als sommige ondersoorten als aparte soorten worden geclassificeerd, en bij allemaal is zwart de basiskleur van de vacht. Misschien zijn de twee bekendste vertegenwoordigers van de zwart-witte franjeapen de mantelguereza (Colobus guereza) en de Angolafranjeaap (Colobus angolensis).

Een witte vacht omlijst het gezicht van deze soorten en loopt vanaf de schouders naar beneden, waar hij aan de zijkanten een mantel vormt. Ook hun staarten zijn wit: bij de Angolafranjeaap kan de staart zwart of wit zijn, maar de punt is altijd wit, terwijl bij de mantelguereza het volledige pluizige onderste deel van de staart sneeuwwit is. Het is werkelijk indrukwekkend om hun prachtige, neerhangende staarten te zien wanneer ze hoog in de bomen zitten, rustig de omgeving observerend terwijl ze eten.

De lengte van de vacht verschilt per soort en hangt samen met het leefgebied. Over het algemeen geven franjeapen de voorkeur aan de zogenoemde galerijbossen van tropisch Afrika en aan mangrovevegetatie. Ze worden ook gezien in met bomen begroeide graslanden, waaronder bamboe- en eucalyptusaanplant. Daarnaast leven ze in bergbossen tot op hoogtes van ongeveer 3.300 meter. Hoe hoger boven zeeniveau franjeapen leven, hoe langer hun vacht is. Op grotere hoogte ligt de luchttemperatuur lager, waardoor bescherming tegen kou noodzakelijk is.

Sinds het einde van de 19e eeuw bestaat er discussie over het bestaan van een afzonderlijke populatie zwart-witte franjeapen in de bossen van de Kilimanjaro, Mount Meru en de omliggende gebieden. Onderzoekers die ze als aparte soort beschouwen, geven ze de naam Kilimanjaro-guereza (Colobus caudatus). Mogelijk hebben zij de langste vacht en de meest weelderige staarten.

In 2020 kondigde de International Union for Conservation of Nature and Natural Resources uiteindelijk aan dat zij als aparte soort worden geclassificeerd. Tot de redenen behoren de karakteristieke schedelstructuur, die afwijkt van alle andere soorten, de isolatie van het gebied ten opzichte van de leefgebieden van andere ondersoorten van de mantelguereza en een afname van de populatie, waardoor de soort de status kwetsbaar kreeg. In Tanzania worden meer dan 10.000 individuen van de Kilimanjaro-guereza geteld, en in enkele kleine bosreservaten in buurland Kenia zijn dat er slechts ongeveer 200.

Franjeapen krijgen hun indrukwekkende vachtlengte en kleur pas naarmate ze ouder worden. Pasgeboren apen zijn volledig wit en alleen hun gezichten zijn roze. Rond de leeftijd van drie maanden wordt hun vacht zwart en verschijnen de andere tinten die kenmerkend zijn voor de soort.

Zoals vaker gebeurt met opvallende dieren waarvan de vacht, huid of veren mensen aanspreken, hebben franjeapen geleden onder buitensporige aandacht. Hun vacht werd gebruikt voor de afwerking van jassen, capes, hoeden en danskostuums. Franjeapen werden in de bossen bejaagd en gedood; hun huiden werden jaarlijks met honderdduizenden tegelijkZo werden in 1892 170.000 huiden van zwart-witte franjeapen uit Afrika geëxporteerd. In datzelfde jaar werden op de wereldmarkten 175.000 huiden van deze dieren verkocht. verscheept. Aan het begin van de 20e eeuw waren verschillende ondersoorten van zwart-witte franjeapen uitgeroeid. Gelukkig verdween de mode voor apenvacht een eeuw geleden en kwam de massale vangst van franjeapen tot stilstand. Ook vandaag worden ze in Afrikaanse bossen nog bejaagd om hun mooie vacht, die op de zwarte markt wordt verkocht.

Niet alle franjeapen zijn zwart-wit

In Afrika komen niet alleen zwart-witte franjeapen voor, maar ook soorten met roodachtige en roodbruine vachten, en zelfs met olijfgroene tinten. Colobus is een naam die voor veel apensoorten wordt gebruikt. Naast het eigenlijke geslacht Colobus omvat deze groep apen van de Oude Wereld, de Colobini, nog twee geslachten: Piliocolobus en Procolobus.

Zoals hierboven genoemd, worden alle franjeapen verdeeld in drie geslachten:

• Zwart-witte franjeapen;
• Rode franjeapen;
• Olijfgroene franjeapen, met slechts één soort binnen dit geslacht.

Er zijn meer dan 20 soorten, en onder wetenschappers bestaat discussie over de classificatie van bepaalde apen. In het eerste geslacht worden 5 of 6 soorten onderscheiden, in het laatste slechts één – de olijfgroene franjeaap – en daarnaast zijn er ongeveer twintig soorten rode franjeapen.

De vacht van de olijfgroene franjeaap is groenolijfkleurig of bruin. De meeste zogenoemde zwart-witte franjeapen doen hun naam eer aan, al hebben slechts twee of drie soorten witte mantels en staarten; de andere hebben alleen witte markeringen op verschillende delen van het lichaam, vaak rond het gezicht en aan de punt van de staart. Alleen de zwarte franjeaap (Colobus satanas) heeft helemaal geen witte markeringen op het lichaam en blijft volledig zwart, met iets lichtere vacht rond het gezicht.

De soorten rode franjeapen kunnen driekleurig zijn: naast zwart en wit vertoont hun vacht uiteenlopende tinten bruin, oranje of roodachtig, en vaak ook grijs. De Zanzibarfranjeaap (Piliocolobus kirkii) heeft bijvoorbeeld een rode of roodachtige rug. De soort is vernoemd naar de Schotse natuuronderzoeker John Kirk, die de dieren en planten van Oost-Afrika onderzocht, waaronder die van Unguja (Zanzibar).

De Zanzibarfranjeaap leeft in het enige overgebleven bos van Zanzibar. De populatie telt momenteel minder dan 6.000 individuen en de soort is geclassificeerd als bedreigd. Er zijn pogingen gedaan om dieren over te brengen naar het naburige eiland Pemba, maar de populatie kon daar niet groeien door conflicten met mensen. Bijgelovige boeren doodden de dieren, omdat zij geloofden dat ze ongeluk brachten.

Hoewel het aantal franjeapen dat door mensen wordt gedood in het algemeen is afgenomen ten opzichte van de 19e en 20e eeuw, blijft het verlies van hun leefgebied een grote bedreiging. Mensen kappen actief bossen, juist de vertrouwde en waardevolle schuilplaatsen van deze apen.

Wie jaagt er op franjeapen?

Wie bedreigt hen nog meer, naast hun belangrijkste vijand, de mens? In het wild jagen roofdieren zoals luipaarden, chimpansees en grote vogels op deze apen. Zo is vastgesteld dat de mantelguereza vaak ten prooi valt aan kroon- en zwarte arenden.

Wanneer zwart-witte franjeapen zich voor de nacht nestelen op takken in de middelste en hogere delen van het bos, slapen ze opmerkelijk alert, zodat roofdieren niet te dichtbij kunnen komen. Op heldere nachten met maanlicht slapen ze dieper, maar in het donker zijn ze gespannener en geven ze alarmsignalen aan de andere groepsleden wanneer er gevaar dreigt.

Franjeapen zijn gemakkelijk te herkennen aan hun geluid: in het bos laten ze vaak een kenmerkend gebrul horen. In de ochtend of nacht draagt dat geluid tot wel 1,5 kilometer over de bomen. Mannetjes gebruiken het doorgaans om groepsleden te laten weten waar ze zijn, maar ook om andere groepen te waarschuwen, zodat hun voedselgebieden elkaar niet overlappen. Bij gevaar maken franjeapen snuivende geluiden of een gil; wanneer vrouwtjes en jonge dieren zich zorgen maken om een jong uit de groep, volgen oorverdovend hoge kreten.

Wanneer een roofdier de aanval inzet, springt en gromt het alfamannetje om de aandacht op zichzelf te vestigen, zodat de andere groepsleden snel in een veilige richting kunnen verdwijnen. Als het nodig is, kunnen franjeapen in één sprong indrukwekkende afstanden van enkele meters overbruggen terwijl ze van tak naar tak springen.

Waar ziet u franjeapen in het wild?

Franjeapen hebben een groot verspreidingsgebied: ze leven in de tropische gordel van Afrika, van Senegal in het westen tot Ethiopië in het oosten, zuidwaarts tot Angola en Zambia, en ook in bepaalde regio’s van Tanzania.

De Angolafranjeaap komt bijvoorbeeld niet alleen in Angola voor, maar ook in grote delen van de Democratische Republiek Congo, in Rwanda en Burundi, in kleine populaties in Kenia en Zambia, en in een brede zone in Tanzania.

Mantelguereza’s leven in Nigeria en Kameroen, in verschillende Centraal-Afrikaanse landen, op grote schaal in Ethiopië en Kenia, en ook in het noorden van Tanzania.

Als we de Kilimanjaro-franjeaap als aparte soort beschouwen, is het vermeldenswaard dat hij alleen voorkomt in een specifiek gebied in Noord-Tanzania en in twee kleine populaties in Kenia. Het belangrijkste leefgebied ligt, zoals de naam al aangeeft, bij de Kilimanjaro en in de bossen van de naburige Mount Meru.

We hebben vooral de leefgebieden uitgelicht van de fraaiste franjeapen, herkenbaar aan hun lange vacht en expressieve zwart-witte tekening. Deze soorten franjeapen kunt u in Tanzania zien tijdens een safarireis naar Oost-Afrika, bijvoorbeeld door de nationale parken Kilimanjaro en Arusha te bezoeken.

Voor dierenliefhebbers en reizigers met een passie voor safari is er bovendien goed nieuws: als u een reis naar de Serengeti en Ngorongoro, de populairste natuurgebieden van Tanzania, heeft gepland, hoeft u niet per se tijd vrij te maken voor minder bekende nationale parken om zwart-witte franjeapen te zien. Ze leven in de bomen van groene gebieden rond de steden Arusha en Moshi.

Als u tijdens uw safari met Altezza Travel graag franjeapen wilt zien, geef dit dan door aan onze managers. Bij aankomst in Tanzania zorgen we dan voor hotels waar u deze apen kunt observeren, soms al tijdens de korte wandeling van uw cottage naar het restaurant.

Zelf zien we ze telkens wanneer we in hotels in de omgeving van Usa River, bij Arusha, verblijven. Hun schoonheid blijft ons verbazen, wanneer zwart-witte franjeapen door de bomen springen, recht boven onze hoofden.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen