Verschillende soorten bergen: een complete gids

Bergen beslaan ongeveer een kwart van het aardoppervlak. Ze behoren tot de meest indrukwekkende geologische verschijnselen op onze planeet. Eurazië heeft het grootste door bergen bedekte oppervlak: 33% van het grondgebied. In Afrika bestaat daarentegen slechts 14% van het land uit berggebied. Toch ligt juist hier de Kilimanjaro, de legendarische en hoogste berg van Afrika, die 5.895 meter boven het landschap uittorent.

In dit artikel gaan we in op de 5 belangrijkste soorten bergen en op de tektonische krachten die hun vorm bepalen. Ook leest u welke kenmerken verschillende bergsystemen van elkaar onderscheiden.

Wat zijn de 5 soorten bergen?

Hoe ontstaan bergen?

De vorming van gebergten is het resultaat van processen in de aarde, vooral de beweging van lithosferische platen en de erosie van de aardkorst. De buitenste laag van de aarde bestaat uit een vaste korst, enigszins vergelijkbaar met een chocoladelaagje om snoep. Daaronder bevindt zich een dichte, vloeibare magma en nog dieper ligt de gesmolten kern. De buitenlaag van de aardkorst is niet één geheel, maar is opgedeeld in verschillende stukken die lithosferische platen worden genoemd. Wanneer twee van zulke enorme delen op elkaar botsen, treden uiteenlopende geologische veranderingen op.

Wanneer een dichter deel van de aardkorst botst met een minder vast deel, begint het proces van subductie. De zwaardere plaat beweegt dan langzaam onder de lichtere plaat. Dit kan er ook toe leiden dat vloeibare magma aan het oppervlak uitbarst en laag voor laag stolt, waardoor een vulkanische berg ontstaat.

Oceanische platen zijn bijvoorbeeld dichter dan continentale platen. Een vergelijkbaar proces kan echter ook optreden wanneer twee continentale platen met elkaar botsen. Als hun dichtheid gelijk is, beginnen de randen op het contactpunt omhoog te komen.

In andere gevallen ontstaan bergen als uitgesproken, reusachtige plooien in de aardkorst, veroorzaakt door interne magmatische activiteit die toeneemt door de beweging van lithosferische platen. Al deze processen verlopen ongelooflijk langzaam. De "geboorte" van de meeste bergtoppen, in de vorm waarin we ze nu kennen, nam miljoenen, zo niet tientallen miljoenen jaren in beslag. 

Geologen delen bergen in op basis van uiteenlopende kenmerken. Een van de fundamentele classificaties kijkt naar de manier waarop bergen ontstaan. Hieronder bekijken we de 5 belangrijkste soorten bergsystemen die wetenschappers onderscheiden. 

1. Plooiingsgebergten

Dit is het meest voorkomende type. Botsingen tussen tektonische platen veroorzaken de vorming van plooiingsgebergten: op de breuk- en contactzones buigt de aardkorst en komen de randen van de platen omhoog. Miljoenen jaren later groeien op deze plekken gebergten die bestaan uit reeksen parallelle bergkammen en valleien. Plooiingsgebergten zijn de grootste en meest massieve van alle bergklassen. Ze hebben steile, grillige toppen en diepe kloven.

Een eenvoudig experiment maakt dit proces beter voorstelbaar: neem twee vellen papier en duw de randen tegen elkaar. Met een kleine hoeveelheid druk beginnen ze te buigen en omhoog te komen. Op vergelijkbare wijze krijgt een gebergte vorm. Ook vandaag de dag blijven veel plooiingsgebergten zich ontwikkelen onder invloed van tektonische activiteit.

2. Blokgebergten (breukblokgebergten)

Dit type staat ook bekend als breukblokgebergte en ontstaat door scheuren of breuken in het gesteentemassief. Een deel, bestaande uit een blok, komt omhoog, terwijl het andere daalt of op hetzelfde niveau blijft. Deze bergen hebben kenmerkende visuele eigenschappen, zoals steile, bijna grillige hellingen aan de ene kant en flauwere hellingen aan de andere.

Blokgebergten ontstaan meestal in gebieden waar gesteenten in de loop der tijd hun plasticiteit hebben verloren. Dat betekent dat ze zijn verhard en onder invloed van endogene processen zijn gebroken. Thermische energie die in het binnenste van de aarde wordt opgewekt, brengt tektonische bewegingen, magmatisme en seismische activiteit op gang. Volgens de meeste wetenschappers verlagen deze processen de viscositeit van het materiaal en vergemakkelijken ze de afvoer van warmte naar de aardkorst. Zo ontstaat een verschoven oppervlak met breuken.

Blokgebergten zijn doorgaans kleiner dan plooiingsgebergten, omdat de geologische processen achter hun ontwikkeling minder grootschalig zijn. Toch bestaan er veel opmerkelijke blokgebergten, zowel in omvang als in hoogte.

3. Vulkanische bergen

Dit type berg ontstaat door magmatische activiteit in het binnenste van de aarde. Vulkanische bergen hebben meestal een kegelvorm en hellende flanken.

Magma bevindt zich diep onder de aardkorst. Vervolgens begint het langzaam naar het oppervlak te stijgen. Het kan doorbreken en een scheur in de korst veroorzaken, of als lava uitbarsten in gebieden waar lithosferische platen op elkaar botsen. Daarna koelt de lava af en verhardt aan het oppervlak. Laag na laag hoopt het materiaal zich op, waardoor vulkanische bergen ontstaan.

Een van de meest voorkomende subtypen van vulkanische bergen is de stratovulkaan. Stratovulkanen hebben een lichte kegelvorm door de lage viscositeit van de basaltische magma die ze uitstoten. Een belangrijk voorbeeld is de Kilimanjaro in Oost-Afrika.

De Kilimanjaro is de hoogste bergtop van het Afrikaanse continent en ligt geografisch in Tanzania. Het is een stratovulkaan die uit drie vulkanische kegels bestaat. Volgens geologen is de Kilimanjaro ontstaan miljoenen jaren geleden, als gevolg van het scheuren van een enorme tektonische plaat die magmatische activiteit op gang bracht.

De oudste vulkaan op de Kilimanjaro, Shira, werd gevormd door uitgeharde lava aan het oppervlak. Inmiddels is deze volledig geërodeerd en bleef een plateau met dezelfde naam achter. Daarna verscheen Mawenzi, waarvan de hoofdtop 5.149 m bereikt, gevolgd door Kibo, de jongste vulkaan. Het hoogste punt daarvan ligt op 5.895 m en staat tegenwoordig bekend als Uhuru Peak.

Het team van Altezza Travel organiseert al meer dan tien jaar expedities om de Kilimanjaro te beklimmen. Tegenwoordig is de Kilimanjaro een van de populairste bestemmingen ter wereld voor trekkings op grote hoogte. De beklimming van de hoogste berg van Afrika is voor vrijwel iedereen haalbaar, zelfs zonder atletische training.  Wie ervan droomt de top van de Kilimanjaro te bereiken, vindt in onze gids een volledige paklijst met alles wat nodig is voor de beklimming.

De meeste vulkanische bergen liggen in de zone rond de Grote Oceaan, ook wel de Pacifische Ring van Vuur genoemd. Daarnaast komen vulkanische bergen voor in de regio die zich uitstrekt van de Middellandse Zee via Azië tot de Pacifische gordel in de Indonesische archipel.

4. Koepelbergen

Deze bergen ontstaan wanneer de aardkorst door endogene processen letterlijk omhoog wordt gedrukt. De korst scheurt echter niet, waardoor een massieve, koepelvormige berg ontstaat. Het resultaat is een brede bergketen met zachte hellingen. Vaak speelt magmatische activiteit een sleutelrol bij de vorming van koepelbergen, al worden ze daardoor niet als vulkanisch geclassificeerd.

Grote hoeveelheden magma hopen zich op onder de aardkorst, waardoor deze gaat "opzwellen" en het oppervlak vervormt. De magma barst echter niet uit, maar koelt af en verhardt onder de korst. Pas na miljoenen jaren erosie komt het gesteente bloot te liggen.

5. Plateaubergen

Plateaubergen worden gekenmerkt door vlakke toppen en scherpe hellingen. Erosie over grote delen van de aardkorst is verantwoordelijk voor de vorming van dit type berg. Terwijl de meeste bergen ontstaan doordat land omhoog beweegt, vormen plateaubergen zich door het dalen van de korst. Om dit proces beter te begrijpen, kunt u zich een vlakte voorstellen waar een rivier doorheen stroomt. Gedurende tientallen of honderden jaren erodeert het stromende water de bodem, waardoor de oevers hoger blijven liggen. Als de rivier opdroogt, veranderen deze oevers in bergen.

De denudatie en verzakking van de aardkorst nemen tientallen of honderden miljoenen jaren in beslag. Zo ontstaan bergen met vlakke toppen en steile hellingen, maar zonder uitgesproken pieken. Sommige deskundigen plaatsen plateau- en koepelbergen in een gezamenlijke categorie: erosiegebergten.

Tot slot is het goed om te benadrukken dat veel bekende bergsystemen gemengde kenmerken vertonen van verschillende bergklassen. Dat komt doordat hun "geboorte" en ontwikkeling plaatsvonden onder invloed van complexe tektonische activiteit. Zo blijven er discussies bestaan over de werkelijke oorsprong van de Kilimanjaro, hoewel de officiële theorie de vorming toeschrijft aan vulkanische activiteit die werd veroorzaakt door de beweging van lithosferische platen.

Één ding staat vast: elke berg is een werkelijk geologisch wonder. Wie op de top staat, raakt niet alleen onder de indruk van de omringende schoonheid, maar ook van de verbondenheid met de immense kracht van de natuur. Als u die indrukken zelf wilt ervaren, kunt u met Altezza Travel deelnemen aan een Kilimanjaro-beklimming.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen