Tingatinga – een Tanzaniaanse schilderstijl

Tingatinga is een schilderstijl waarin Afrikaanse dieren in heldere kleuren worden afgebeeld, meestal op vierkante doeken. De stijl wordt gekenmerkt door eenvoud, het ontbreken van perspectief en levendige, verzadigde kleuren. Tingatinga ontstond in de jaren 60 in Tanzania, maar is inmiddels populair in heel Oost-Afrika en herkenbaar in veel andere delen van de wereld.

In dit artikel maakt u kennis met Tingatinga-schilderijen, ziet u voorbeelden, ontdekt u de herkomst van de naam en de wortels van de stijl, en leest u waar u originele Tingatinga-kunst kunt kopen.

Tingatinga-kunst

Oorspronkelijk werden Tingatinga-schilderijen gemaakt op vierkante stukken hardboard van ongeveer 60 bij 60 cm. Dit materiaal was betaalbaar voor kunstenaars en praktisch voor kopers: kleine schilderijen pasten gemakkelijk in een koffer en konden als souvenir mee naar huis. Daarom wordt Tingatinga soms ook "luchthavenkunst" genoemd – het laat zich eenvoudig vervoeren.

Historisch gezien werd er emailverf gebruikt, dezelfde soort verf als voor fietsen. Die droogt langzaam, geeft een glanzende afwerking en houdt de kleuren helder. Tegenwoordig komt sneldrogende emailverf vaker voor. De onderwerpen zijn echter grotendeels dezelfde gebleven als in de jaren 60 en 70: herkenbare Afrikaanse dieren, Tanzaniaanse landschappen en af en toe mensen of gebouwen.

Tegenwoordig verkopen souvenirwinkels in Tanzania niet alleen de klassieke kleine vierkante schilderijen, maar ook rechthoekige varianten. Lange verticale panelen zijn eveneens populair, ideaal voor het decoreren van smalle wandvlakken tussen ramen. De vereenvoudigde dieren in felle kleuren verschijnen ook op woonaccessoires, zoals kapstokken.

Herkenbare dieren en planten in Tingatinga-stijl vindt u daarnaast op uiteenlopende souvenirs: mokken, asbakken, compacte spiegeltjes, portemonnees, onderzetters en meer.

Naast de gebruikelijke Big Five-dieren ziet u vissen, scènes uit het dagelijks leven in Tanzaniaanse steden en dorpen, en verschillende ornamentstijlen. Kunstenaars uit Zanzibar, het beroemde Tanzaniaanse eiland, hielpen het scala aan onderwerpen verbreden. Er zijn zelfs bijbelse thema’s en afbeeldingen die verwijzen naar traditionele Oost-Afrikaanse mythen. Toch blijven giraffen, zebra’s, olifanten, leeuwen, pauwen en antilopen het populairst bij kopers.

Het schilderproces is onveranderd gebleven: kunstenaars brengen eerst de achtergrondkleuren aan, laten die drogen en schilderen vervolgens de hoofdonderwerpen eroverheen. Vaak toont één doek verschillende dieren, omringd door patronen of bloemen. Een ander veelvoorkomend motief is een school vissen in de vorm van een spiraal. Die vissen kunnen gelijk van vorm zijn, of juist een kleurrijke mix vormen van uiteenlopende maten en silhouetten.

Essentiële kenmerken van de Tingatinga-stijl: alle afbeeldingen zijn vlak, zonder schaduwen, en volgen de principes van het primitivisme – heldere, felle kleuren en details over alle vlakken.

Moderne werken worden vaak op doek gemaakt, waardoor ze gemakkelijk te vervoeren zijn: ze kunnen uit de lijst worden gehaald, opgerold en netjes worden verpakt.

Edward Tingatinga – de Tanzaniaanse kunstenaar achter de stijl

Tingatinga is de achternaam van de kunstenaar die deze stijl heeft ontwikkeld. Edward Saidi Tingatinga kwam uit het zuiden van Tanzania. Sommige bronnen stellen dat hij in het noorden van Mozambique werd geboren. Toch houden familieleden en kunstenaars die hem kenden vol dat hij ter wereld kwam in Namochelia, een inmiddels verdwenen dorp in de Ruvuma-regio van Tanzania, dicht bij de grens.

Op 25-jarige leeftijd verhuisde Edward in 1957 voor werk naar de noordelijker gelegen Tanga-regio in Tanzania, aanvankelijk naar een sisalplantage. In 1960 trok hij naar de toenmalige hoofdstad Dar es Salaam, waar hij werkte als tuinman, daarna als fruitverkoper en uiteindelijk als laboratoriumassistent in een ziekenhuis.

Uiteindelijk ging hij werken voor een Indiase familie die het hindoeïsme aanhing. Hun huis hing vol met kalenders waarop scènes uit de hindoeïstische mythologie stonden. Rond die tijd verkende Edward ook andere kunstvormen: hij speelde xylofoon in een amateurband. In 1968 begon hij te schilderen door de kalenderafbeeldingen na te maken. Daarom ziet u in zijn vroege werk vaak pauwen terug.

Omdat Tingatinga autodidact was, ontwikkelde de naïeve stijl zich op natuurlijke wijze. Niet lang daarna trouwde hij, en zijn vrouw verkocht zijn schilderijen in de buurt van het centrum van Dar es Salaam. Toeristen en expats in de welgestelde wijk Oyster Bay kregen zijn werk al snel in het oog.

Zijn werk werd steeds populairder. Lokale bewoners brachten hem in contact met andere kunstenaars en galeriehouders. Hij kreeg solotentoonstellingen, en enkele van zijn schilderijen werden zelfs getoond in delen van Europa en Japan.

Edward verliet zijn baan in het ziekenhuis en wijdde zich volledig aan het schilderen. Hij verzamelde een groep leerlingen om zich heen, die zijn technieken overnamen. Ook familieleden uit zijn dorp kwamen bij hem leren; naar verluidt signeerde hij sommige van hun werken met zijn eigen naam. Zijn schilderijen verkochten goed en zijn stijl werd op grote schaal nagevolgd.

Dit duurde vier jaar, tot er plotseling een einde kwam aan zijn leven. In 1972 werd Edward Tingatinga gedood door een verdwaalde politiekogel. Officiële verklaringen zijn nooit gegeven, maar één lezing van de gebeurtenissen luidt als volgt: Edward en enkele vrienden reden ’s nachts door Dar es Salaam om een succesvolle verkoop te vieren. Een politiepatrouille hield hen ten onrechte voor criminelen en beval de auto te stoppen. De bestuurder gaf daar geen gehoor aan, waarop de politie het vuur opende. Edward werd geraakt en overleed onmiddellijk. Hij was 40 jaar oud.

Het tragische nieuws verspreidde zich door heel Tanzania en daarbuiten. Vanaf dat moment groeide zijn school verder, met nieuwe leden, terwijl men grotendeels de werken van de grondlegger bleef reproduceren.

Tegenwoordig is in Dar es Salaam dezelfde winkel waar Edwards eerste werken werden verkocht de thuisbasis van de Tingatinga Arts Co-operative. Zijn leerlingen werkten er tot 2015, toen de laatste directe leerling overleed. Nu zetten leerlingen van zijn leerlingen de traditie voort. De stijl is zo wijdverbreid dat honderden kunstenaars in heel Tanzania – en zelfs in Kenya, Mozambique en daarbuiten – hem navolgen.

Opmerkelijk genoeg wist de stijl zelfs buiten de schilderkunst te treden en zijn weg naar televisie te vinden.

Tinga Tinga Tales

De Tingatinga-schilderstijl spreekt kinderen visueel zo sterk aan dat de BBC in 2011–2012 in Kenya een educatieve animatieserie liet maken onder de naam Tinga Tinga Tales.

In de serie vertellen geanimeerde dieren verhalen voor kinderen. Elke aflevering is gebaseerd op een traditioneel Afrikaans verhaal dat een bepaalde eigenschap van een dier verklaart, bijvoorbeeld waarom slangen geen poten hebben, hoe zebra’s aan hun strepen kwamen of waarom kameleons van kleur veranderen.

In totaal werden 52 afleveringen gemaakt, elk 11 minuten lang. De serie was ook buiten Oost-Afrika succesvol en werd uitgezonden in veel landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en andere.

Het aanstekelijke openingslied, gecomponeerd door de Keniaanse muzikant Eric Wainaina, wordt door kinderen in veel landen herkend.

Zo zijn schilderijen, gemaakt door een autodidacte kunstenaar in een uitgesproken lokale stijl, tot leven gekomen en tot ver buiten de grenzen van Tanzania verspreid geraakt.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen