Dendrosenecio kilimanjari – een bijzondere endemische soort van de Kilimanjaro

Dendrosenecio kilimanjari is een karakteristieke plantensoort die van nature voorkomt op de iconische berghellingen van de Kilimanjaro. De plant wordt tot 10 m hoog, met dikke, rechtopstaande stengels en bovenaan een kroon van stevige groene bladeren. Deze plant is een bijna officieel symbool van de Kilimanjaro en verschijnt op talloze foto's van trekkers. Nergens anders op aarde komen deze planten voor: ze zijn endemisch voor de Kilimanjaro.

In dit artikel vertellen we u over de opmerkelijke Dendrosenecio kilimanjari. Ook leest u waar u deze bijzondere Kilimanjaro-plant het beste kunt zien en fotograferen.

Deze planten komen veel voor op de berghellingen hier. Dat laat zien hoe goed ze zich hebben aangepast aan de hooggelegen omgeving tussen 2.800 en 4.000 m boven zeeniveau. Door evolutie zijn de reuzenkruiskruiden toegerust om in deze ruige omstandigheden te gedijen.

Disclaimer: Hoewel ik geen officiële opleiding in de botanie heb, woon ik al meer dan acht jaar in Tanzania en ben ik betrokken geweest bij vele Kilimanjaro-beklimmingen. Daar leerde ik de bijzondere planten van deze berg kennen, waaronder Dendrosenecio kilimanjari. Mijn fascinatie voor deze planten bracht me ertoe veel boeken te lezen en er zo veel mogelijk over te leren.

De ligging dicht bij zowel de evenaar als de Indische Oceaan, gecombineerd met enorme hoogteverschillen, maakt de flora van de Kilimanjaro uitzonderlijk divers, eigen en prachtig. Wilt u meer weten over de planten op de Kilimanjaro, dan zijn "Adventure Tourism: Environmental Impacts and Management" van David Huddart en Tim Stott en "Alpine Plant Life" van Christian Körner waardevolle bronnen. Deze boeken hebben mij veel geleerd en zijn zeer geschikt voor iedereen met belangstelling voor de plantenwereld van de Kilimanjaro.

Drie namen voor één plant

Dendrosenecio kilimanjari heeft in de loop der tijd verschillende namen gekregen. In het Engels staat de plant informeel bekend als Kilimanjaro giant groundsel; de wetenschappelijke naam is Dendrosenecio kilimanjari. In dit artikel gebruiken we deze termen naast elkaar voor deze bijzondere soort van de Kilimanjaro.

Historisch droeg de plant de naam “Senecio kilimanjari”. Na een recente botanische herindeling werd hij echter ondergebracht in een nieuw geslacht, Dendrosenecio. Daarmee sluit de naam beter aan bij de eigen afstammingslijn van de plant. Hoewel de namen zijn veranderd, verwijzen ze nog altijd naar dezelfde plant.

Hoe ziet Dendrosenecio kilimanjari eruit?

Een reuzenkruiskruid bestaat uit een robuust geheel van stammen en takken. Qua vorm wordt de plant vaak vergeleken met een kleine boom. Naarmate deze planten ouder worden, ontwikkelen ze bovenaan een grote, bolvormige massa bladeren. De bladeren zijn stevig en zitten dicht opeengepakt. Zo blijft het hart van de plant beschermd tegen de koude nachten op hoogte. Reuzenkruiskruiden groeien zeer langzaam; veel van deze torenhoge exemplaren zijn dan ook honderden jaren oud.

Tegelijk vormen de tere bloemen die uit deze reuzenkruiskruiden groeien een opvallend contrast met hun ongewoon gevormde, stevige lichamen. Veel van onze wandelaars vinden juist dat bijzonder charmant.

Hoe hoog worden reuzenkruiskruiden?

Deze planten groeien uitzonderlijk langzaam: slechts 3-5 cm per jaar. De strenge bergomstandigheden, met temperaturen rond of onder het vriespunt, maken snellere groei moeilijk. Ondanks die bescheiden jaarlijkse groei bereiken sommige exemplaren een indrukwekkende hoogte van wel 10 m. De meeste planten zijn echter 2-3 m hoog.

Deze endemische soorten zijn vaste planten en kunnen honderden jaren oud worden. De hoogste reuzenkruiskruiden stonden er waarschijnlijk al voordat de eerste geregistreerde klimmer, Hans Meyer, in 1889 de top van de Kilimanjaro bereikte. We stellen ons graag voor dat de eerste persoon die Uhuru Peak beklom, ongeveer dezelfde flora zag als wij vandaag tijdens onze wandelingen aantreffen.

Een teken van de zuivere lucht op de Kilimanjaro

Op Dendrosenecio groeien vaak licht grijsgroene korstmossen. Deze korstmossen worden bijna een vast onderdeel van de plant. Ze hangen in plukken naar beneden en doen denken aan wit haar. Dat zegt veel over het ongerepte alpiene milieu van de Kilimanjaro. Deze korstmossen leven alleen in schone, vervuilingsvrije omstandigheden op grote hoogte. Hun aanwezigheid op Dendrosenecio is een natuurlijke aanwijzing voor de frisse berglucht van de Kilimanjaro.

Een verrassende verwant van Dendrosenecio kilimanjari

Verrassend genoeg is het reuzenkruiskruid nauw verwant aan het gewone klein kruiskruid. Dat is een wijdverspreide plant die in Oost-Afrika en ver daarbuiten voorkomt. Door de enorme omvang van het reuzenkruiskruid is het moeilijk te geloven dat het verwant is aan een veel kleinere plant, die wereldwijd in akkers en tuinen wordt aangetroffen.

Waar ziet u Dendrosenecio kilimanjari tijdens uw Kilimanjaro-beklimming?

De Kilimanjaro-beklimming voert door verschillende duidelijke vegetatiezones. Elke zone heeft een eigen ecosysteem en hoogteligging. Een strikte scheiding is er niet: de zones overlappen en lopen geleidelijk in elkaar over.

De tocht begint in de cultuurzone, aan de voet van de berg, op ongeveer 1.800 m hoogte. Daar liggen boerderijen en dorpen met gewassen als koffie en bananen. Alle trailheads bevinden zich boven deze zone. U ziet dit landschap onderweg naar de Kilimanjaro in onze voertuigen van Altezza Travel.

Tussen 1.800 en 2.800 m ligt een bergboszone. Wanneer wandelaars hier stijgen, betreden ze op de zuidelijke hellingen een tropisch regenwoud, rijk aan planten en dieren. Blauwe meerkatten en colobusapen behoren tot de bijzondere dieren die u er kunt zien. Het bos op de noordelijke helling bestaat grotendeels uit naaldbomen, waardoor het heel anders aanvoelt, met een koeler klimaat en een eigen sfeer.

De "moorland zone", soms ook de heidezone genoemd, ligt tussen 2.800 en 4.000 m. Deze zone bestaat uit open, winderige ruimtes. Reuzenheide kleurt het gebied en geeft het een bijna buitenaardse, maar prachtige aanblik. Kijk of u hier Hebenstretia dentana kunt herkennen. Deze fraaie vaste plant vormt bossige pollen met witte bloemen en kan tot 2 m hoog worden.

Boven 4.000 m begint de lage alpiene zone, een gebied waar de lucht ijler wordt en de temperatuur daalt. Hier is weinig vegetatie. Het landschap bestaat vooral uit rotsen en ijs. Voor de meeste planten en dieren is overleven in deze alpiene woestijn moeilijk. Toch ziet u tot ongeveer 4.700 m nog felgele, madeliefachtige planten (Asteraceae).

Ten slotte stijgt boven 5.000 m de topzone, ook wel de arctische zone genoemd. Hier bekroont de majestueuze "ijskap" van de Kilimanjaro de berg. De omstandigheden zijn extreem, met gletsjerijs en koude wind. Het gebied doet eerder denken aan poolstreken dan aan Oost-Afrika. Voor plantengroei is deze zone onherbergzaam.

De Dendrosenecio kilimanjari gedijt onder 4.000 m. Daar komen de moorland zone en de lagere alpiene zone samen, precies waar het klimaat ideaal is voor het reuzenkruiskruid.

Waarom gedijen reuzenkruiskruiden onder 4.000 m?

Reuzenkruiskruiden gedijen op een specifieke hoogte op de Kilimanjaro. Daar zijn de omstandigheden voor hun groei het gunstigst. Onder 4.000 m valt er regelmatig genoeg neerslag om deze sterke planten van het benodigde vocht te voorzien.

De belangrijkste oorzaak van de regenval op de Kilimanjaro is warme, vochtige lucht uit de Indische Oceaan. Wanneer die lucht tegen de berg opstijgt, koelt zij af en vormen zich wolken, waardoor regen ontstaat. Zo bereikt neerslag zelfs de moorland zone en krijgt de lokale plantenwereld, waaronder Dendrosenecio kilimanjari., voldoende vocht.

Heel soms ziet men reuzenkruiskruiden buiten hun gebruikelijke verspreidingsgebied. Over het algemeen blijven ze echter beperkt tot deze specifieke gordel, waar het klimaat gematigder is. Dendrosenecio kilimanjari kan in de alpiene en arctische zones niet overleven door de vrieskou. Daarnaast is de "zonnestraling" door de intense zon daar veel sterker dan in de moorland zone, hun normale leefgebied.

Kilimanjaro-routes waarop u Dendrosenecio kilimanjari kunt zien

Reuzenkruiskruiden groeien niet op elke helling van de berg. Wandelaars komen deze levendige planten tegen op de Lemosho-, Machame- en Marangu-routes. Op de kaart hieronder ziet u de gebieden waar u ze vrijwel zeker aantreft. Deze gebieden liggen op de zuidwestelijke en oostelijke hellingen van de berg.

Lemosho-route

De Lemosho-route begint op de westelijke hellingen van de Kilimanjaro. Het is een rustige en geleidelijke trekking, zeer geschikt voor beginners. Vanwege deze voordelen kiezen we deze route vaak voor onze groepsreizen.

Op de derde dag van de tocht zien trekkers Dendrosenecio kilimanjari. De plant is zichtbaar tussen Shira 2 Camp en Barranco Camp.

Ook in de omgeving van Cathedral Peak, het hoogste punt aan de westzijde van de Kilimanjaro, kunt u ze zien. Tijdens een Kilimanjaro-beklimming met Altezza Travel maken klimmers op de tweede dag acclimatisatiewandelingen naar deze markante plek. Deze wandelingen ondersteunen de acclimatisatie en brengen u dicht bij deze opmerkelijke planten.

Machame-route

De Machame-route is een andere route waar reuzenkruiskruiden te zien zijn. De route begint in het weelderige tropische bos aan de zuidzijde van de berg. De 7-daagse Machame-route wordt aanbevolen boven de zesdaagse variant vanwege de betere acclimatisatie.

Wandelaars passeren het gebied waar reuzenkruiskruiden groeien op weg van Shira naar Barranco Camp. Bij een 7-daagse Machame-reis gebeurt dit op de derde dag van de tocht.

Marangu-route

Wandelaars op de Marangu-route aan de oostelijke helling kunnen Dendrosenecio zien in de buurt van Horombo Camp. De Marangu-route valt op doordat voor de stijging en de afdaling hetzelfde pad wordt gebruikt. Dat verschilt van andere routes, die verschillende paden volgen. Wie bijzonder geïnteresseerd is in reuzenkruiskruiden, zit op de Marangu-route goed: omdat u hetzelfde pad omhoog en omlaag volgt, ziet u deze opvallende planten twee keer.

Waarom groeien reuzenkruiskruiden niet op de noordelijke hellingen?

De noordelijke routes van de Kilimanjaro zijn Rongai en Northern Circuit. Hoewel veel reizigers deze paden waarderen, ziet u daar geen Dendrosenecio kilimanjari.

De reden is eenvoudig: de noordelijke hellingen krijgen veel minder regen dan de andere zijden van de berg. Volgens gegevens uit 2023 van de Tanzania Meteorological Authority valt er in het noorden zelfs vijf keer minder neerslag dan in het zuiden. Dendrosenecio kilimanjari is aangepast aan plekken waar de hoeveelheid regen geschikt is.

Daarnaast hebben deze planten een vochtiger klimaat nodig. In het noorden is het aanzienlijk droger. Vocht verdwijnt er snel door verdamping, in een tempo dat ongeschikt is voor Dendrosenecio kilimanjari. Wilt u ze tijdens uw Kilimanjaro-trekking zien, kies dan voor de Lemosho-, Marangu- of Machame-route.

Hoe overleven reuzenkruiskruiden op de Kilimanjaro?

De endemische planten laten opmerkelijke aanpassingen zien aan hun leefgebied op grote hoogte. Een van hun opvallendste overlevingsmechanismen is de manier waarop dode bladeren zich rond de basis van de stengels vouwen. Zo ontstaat een isolerende laag die de kern van de plant beschermt tegen de ijzige temperaturen op de berg. Mogelijk kunnen ze zelfs in een nog koeler klimaat gedijen.

Daarnaast slaan hun stengels water op. Dat is een essentiële aanpassing voor het voortbestaan van reuzenkruiskruiden. Het weer op de Kilimanjaro kan onvoorspelbaar zijn, met droge perioden gevolgd door hevige regenval. Doordat Dendrosenecio water kan vasthouden, blijft de plant zelfs tijdens zeer droge perioden vochtig genoeg. Zo kan de langzame, gestage groei doorgaan.

De rechtopstaande stengels van het reuzenkruiskruid vormen nog een aanpassing met een belangrijk doel. Door de verticale groei is er minder oppervlak blootgesteld aan de kou, terwijl de plant tegelijk maximaal zonlicht opvangt.

Bovendien hangen struikachtige korstmossen aan de takken van Dendrosenecio. Het gaat om een symbiotische relatie waarvan beide organismen profiteren. Deze bleek grijsgroene korstmossen vinden geschikte gastplanten om op te groeien. Ze dragen bij aan het micro-ecosysteem door isolatie te bieden en vocht vast te houden voor de reuzenkruiskruiden.

Dankzij deze gespecialiseerde aanpassingen overleven deze bloeiende planten de zware omstandigheden op de Kilimanjaro. Door water op te slaan, geïsoleerd te groeien en wederkerige relaties aan te gaan met andere organismen zoals korstmossen, hebben deze endemische planten de uitdagingen van hun omgeving omgezet in overlevingsvoordelen.

Andere planten op de Kilimanjaro

Het reuzenkruiskruid is een unieke en de meest karakteristieke plant op de Kilimanjaro. Toch groeien er op de berg, verspreid over de verschillende Kilimanjaro-zones, nog veel meer fascinerende planten. In de vroege Afrikaanse zomer kunnen trekkers een selectie schitterende wilde bloemen zien. Heeft u daar een zwak voor, plan uw reis dan in de tweede helft van december. Dat is geen vergissing: op het zuidelijk halfrond werken de seizoenen andersom. Rond kerst is het hier de warmste periode van het jaar.

Een van deze planten is de fakkellelie, of Kniphofia. De vlamachtige bloemen zijn gemakkelijk te herkennen aan hun levendige rode en oranje tinten. Deze bloeiende planten brengen warme kleur in het landschap, vooral opvallend tegen de rotsen van de Kilimanjaro. U kunt fakkellelies op de meeste routes tijdens het beklimmen van de Kilimanjaro zien.

Behalve op de hellingen van het dak van Afrika komen deze bloemen in Tanzania vrij algemeen voor. U ziet ze onder meer bij onze hotels Aishi Machame en Brubru Lodge.

In de buurt kunt u de reuzenlobelia bewonderen. Deze hoge planten lijken op wachters van de alpiene wereld. Veel wandelaars raken gefascineerd door hun bijzondere vorm, met rozetachtige clusters en puntige bladeren.

Er is ook de African blood lily, een opmerkelijke plant met mooie stengels en even elegante bloemen. De dramatische rode bloesems gaven de plant zijn naam. De bolvormige bloemen voegen een levendig kleuraccent toe aan de tocht van elke trekker.

De prachtige violette Viola emini vormt met haar subtiele tinten en zachte bloemblaadjes een delicaat contrast. De kleine bloem is paars en groeit op beschutte plekken, waar meerdere planten bij elkaar staan. Viola emini is zowel mooi als veerkrachtig en gedijt in ijle lucht en een streng klimaat. Deze zomerse vaste plant herinnert aan de hardnekkigheid van leven op onverwachte plaatsen.

Hebenstretia dentata, ook wel de "white flowering plant" genoemd, bloeit de hele zomer als vaste plant. Ze groeit in bossige pollen die tot ongeveer 60 cm hoog kunnen worden. In de zomer draagt deze plant fraaie witte bloemen op hoge stelen die vanuit de basis uitwaaieren. De zuiver witte bloemen vormen grote trossen.

Ook de polgrassen vallen op. Uitgestrekte velden van deze grassen bewegen in de alpiene bries. De stevige pollen kunnen overleven in het harde bergklimaat en zijn belangrijk voor het ecosysteem van de moorland zone. Ze bieden beschutting en voedsel aan verschillende bergdieren.

Een andere bijzondere plant hier is de fraaie bloem Impatiens kilimanjari. Deze botanische verschijning groeit in levendige rood- en geeltinten. De buisvormige bloemen zijn ongeveer 2,5 cm lang. Meestal ziet u ze langs de paden op de zuidelijke hellingen van de berg.

De geelbloeiende Protea kilimandscharica is een opvallende soort op de Kilimanjaro. De bloemen zijn groot en komvormig. Ze hebben heldere kleuren en groeien in moorland en alpiene gebieden. Deze sterke struiken hebben dikke bladeren en taaie bloemen die bestand zijn tegen de wisselende temperaturen in de bergen. De gele bloesems steken af tegen het groen en ondersteunen uiteenlopende dieren, zoals insecten en vogels.

Samen met Denrosenecio kilimanjari vormen deze levendige planten het weefsel van de Kilimanjaro-vegetatie. Terwijl u de Afrikaanse berg beklimt, ontdekt u onderweg steeds meer fascinerende soorten, tot aan de alpiene woestijn, waar vrijwel niets meer te zien is behalve poreus gesteente en stenen.

Onze professionele Kilimanjaro-gidsen kennen de flora en fauna van de berg uitstekend en delen hun kennis graag met u. Met een Kilimanjaro-beklimming met Altezza Travel bereidt u zich voor op een echte expeditie.

Tot ziens in Tanzania!

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen