Africa's Ugly Five: de antihelden van de dierenwereld

Wie zich ooit heeft verdiept in een safari in Afrika, heeft waarschijnlijk gehoord van de Big Five: olifant, leeuw, neushoorn, luipaard en buffel. Elk jaar reizen duizenden avontuurlijke reizigers en natuurliefhebbers naar Tanzania in de hoop deze iconische dieren in het wild te zien.

Maar naast de Big Five bestaat er nog een groep die veel minder aandacht krijgt: een minder bekende verzameling dieren die bekendstaat als de Ugly Five.

In dit artikel richten we de blik op enkele van de meest – uiteraard subjectief – onaantrekkelijke dieren van de savanne, die u in de nationale parken van Tanzania kunt tegenkomen. Maak kennis met de Ugly African Five.

Wrattenzwijn

De Ugly African Five begint met een lid van de varkensfamilie dat beroemd werd dankzij The Lion King: het wrattenzwijn, door velen herkend als de innemende Pumbaa.

Wrattenzwijnen danken hun naam aan de kenmerkende, wratachtige uitgroeisels op hun gezicht. Hun lichaam is bedekt met schaarse borstelharen, waardoor ze van een afstand bijna kaal lijken. De meest zichtbare haarpartijen zijn de borstelige kam over de rug en de pluimen op gezicht en staart.

Mannelijke wrattenzwijnen zijn doorgaans groter dan vrouwtjes en hebben duidelijker ontwikkelde "wratten" op hun gezicht. Ook dragen ze opvallende slagtanden, die tot 65 cm lang kunnen worden. Vrouwtjes hebben eveneens slagtanden, maar die zijn merkbaar kleiner.

Hoewel wrattenzwijnen kleine knaagdieren, vogels en ongewervelden kunnen eten, is hun dieet vooral plantaardig. Een van hun bijzonderste gedragingen is de manier waarop ze foerageren: vaak zakken ze op hun voorpoten door de knieën, alsof ze op hun ellebogen rusten terwijl ze grazen, drinken of graven.

Wrattenzwijnen komen veel voor op savannes, open graslanden en licht beboste gebieden in sub-Sahara-Afrika. In Tanzania ziet u ze onder meer in nationale parken als Serengeti, Tarangire en Arusha, maar ook in het Ngorongoro Conservation Area en andere beschermde gebieden. Wrattenzwijnen zijn behoorlijk schrikachtig en verrassend snel: ze halen snelheden tot 50 km/u. Die wendbaarheid helpt hen te ontsnappen aan roofdieren zoals luipaarden, leeuwen, hyena's en andere grote carnivoren.

Voordat u op safari vertrekt om de wilde dieren van Tanzania te zien, is het verstandig onze safari-paklijst te bekijken. We hebben een uitgebreide gids samengesteld met alles wat van pas kan komen voor uw reis en het wildspotten op de savanne. U kunt de lijst downloaden en als handig pdf-bestand bewaren.

Gevlekte hyena

Hoewel ze op honden kunnen lijken, behoren hyena's tot de familie van katachtige roofdieren binnen de onderorde Feliformia. Hun voorouders verschenen ongeveer 22 miljoen jaar geleden, tijdens het Mioceen, en trokken toen door de jungles van Eurazië. Opmerkelijk genoeg leefden veel vroege kattensoorten in die tijd vooral in bomen.

In Afrika komen vier soorten hyena's voor, waarvan de gevlekte hyena – vaak de "lachende" hyena genoemd – de meest algemene is. Zijn naam verwijst naar de gevlekte vacht; de bijnaam "lachende" komt van de kenmerkende, luide roep, die aan gelach doet denken en tot op 13 km afstand te horen kan zijn.

Gevlekte hyena's zijn bijzonder intelligente dieren. Ze leven in grote clans met een strikte matriarchale structuur, waarin vrouwtjes domineren. Vrouwelijke hyena's zijn doorgaans groter, sterker en assertiever dan mannetjes. Het leiderschap binnen een clan gaat meestal over van moeder op dochter, waardoor de hechte vrouwelijke hiërarchie wordt versterkt.

Vrouwtjes blijven hun hele leven bij de clan waarin ze geboren zijn; ze werken samen bij de jacht en het grootbrengen van jongen, zonder hulp van mannetjes. Mannetjes verlaten hun geboortegroep zodra ze de adolescentie bereiken. Wanneer ze een nieuwe groep vinden, beginnen ze helemaal onderaan de sociale ladder, lager dan alle gevestigde mannetjes. Opvallend genoeg staat zelfs het meest dominante mannetje in de groep nog onder elk vrouwtje, en onderwerpt hij zich vaak zelfs aan jonge vrouwtjes.

Wie meer wil weten over de bijzondere dynamiek binnen hyenaclans, vindt hieronder een video.

Tot de andere opmerkelijke kenmerken van hyena's behoort hun unieke voortplantingsanatomie. Vrouwelijke gevlekte hyena's hebben uitwendige geslachtsdelen die sterk lijken op die van mannetjes. Wat op een penis lijkt, is een verlengde clitoris, vaak pseudopenis genoemd, die ook dient als geboortekanaal. De clitorisbuis is relatief smal, waardoor een bevalling vaak tot scheuren leidt en zowel moeder als jong kan overlijden.

In het noordwesten van Tanzania, vooral onder de Sukuma, worden delen van de hyena nog altijd gebruikt in traditionele geneeswijzen. Middelen gemaakt van hyenavlees, huid en zelfs uitwerpselen zouden helpen bij de behandeling van uiteenlopende ziekten, waaronder tuberculose.

Gevlekte hyena's komen ook voor in lokale volksverhalen. Een Tanzaniaanse legende vertelt dat zij heksen dienen, die op hen rijden als op paarden. In de regio Mtwara geloven sommigen dat een kind dat wordt geboren in een nacht waarin de lach van een hyena klinkt, later een dief of misdadiger kan worden.

Hoewel hyena's vaak als aaseters worden gezien, vertelt die reputatie maar een deel van het verhaal. In werkelijkheid bestaat 66 tot 90 procent van hun dieet uit dieren die ze zelf bejagen.

Maraboe

De maraboe, een grote steltvogel, wordt vaak aangetroffen in de buurt van bewoonde gebieden. Hij staat bekend als vaste bezoeker van vuilstortplaatsen, waar hij aas en kleine knaagdieren zoekt – enkele van zijn favoriete maaltijden. Door zijn markante uiterlijk wordt hij soms ook "begrafenisvogel" genoemd: donkere vleugels en een donkere rug vallen als een mantel over het lichaam, met daaronder lange, dunne poten.

Deze imposante vogel kan tot 1,5 meter hoog worden en weegt tussen de 9 en 10 kilogram.

De maraboe werd in 1831 voor het eerst formeel beschreven door de Franse natuuronderzoeker René Lesson. De naam "Marabou" zou afkomstig zijn van het Arabische woord "murābit", dat ongeveer "stil" of "kluizenaar" betekent.

Maraboes voeden zich vaak met aas. Hun kale kop en lange, onbevederde hals helpen hen schoon te blijven wanneer ze diep in karkassen eten. Toch beperkt hun dieet zich niet tot aas: maraboes staan er ook om bekend andere vogels te grijpen, waaronder duiven, pelikaankuikens, aalscholvers en zelfs flamingo's.

Oorgier

Net als het vorige lid van Africa's Ugly Five is de oorgier in grote delen van Afrika een bekende aaseter. Zijn krachtige, haakvormige snavel scheurt moeiteloos door huid en spieren en maakt snel werk van karkassen. Dankzij zijn zeer zure maag kan deze gier rottend vlees veilig verteren, zelfs wanneer het is besmet met schadelijke stoffen zoals botulinetoxine, cholera of miltvuur. Door aas te eten, samen met gevaarlijke bacteriën en virussen, speelt de oorgier een essentiële rol in de gezondheid van het ecosysteem en verdient hij zijn reputatie als de belangrijkste opruimer van de savanne.

Vandaag de dag leven er 23 soorten gieren, en een van de meest voorkomende in Afrika is de bruine gier. Net als de maraboe heeft hij een kale kop, waardoor de vogel tijdens het eten relatief schoon blijft. Dit kenmerk speelt ook een rol bij de regulering van de lichaamstemperatuur. Wanneer de gier het koud heeft, trekt hij zijn kop tussen de schouders en bedekt hij zich met zijn vleugels. Bij warm weer strekt hij zijn hals om af te koelen.

Daarnaast kan de bruine gier zijn lichaamstemperatuur verlagen door op zijn poten te urineren. Dit proces, urohidrose genoemd, koelt de vogel niet alleen af, maar helpt ook bacteriën en parasieten te neutraliseren die van karkassen kunnen achterblijven.

Oorgieren jagen zelden op gezonde dieren en richten zich vaker op gewonde of zieke prooien. Om zulke dieren te vinden, gebruiken deze vogels speciale signalen om met elkaar te communiceren. Hoog in de lucht is een stilstaand karkas ver beneden moeilijk te zien. Maar zodra minstens één gier het heeft gevonden, begint hij boven de plek te cirkelen en geeft hij de anderen het teken dat er voedsel in de buurt is.

Het team van Altezza Travel organiseert een bijzonder uitstapje onder de naam Vulture Safari. Zeker voor wie gefascineerd is door bijzondere vogels is dit de moeite waard: Tanzania telt meer dan 1.150 soorten. Bovenal geeft deze safari u een zeldzame kans om een van Afrika's meest karakteristieke gevederde bewoners van dichtbij te zien.

Gnoe

De Ugly African Five wordt afgesloten door het bekendste lid van de antilopenfamilie: de gnoe. Deze soort speelt een centrale rol in een van de meest indrukwekkende en meeslepende natuurverschijnselen ter wereld: de grote migratie, de grootste trek van landdieren op aarde. Jaar na jaar, al honderdduizenden jaren lang, volgen miljoenen gnoes, samen met zebra's en gazellen, dezelfde route op zoek naar voedsel en vormen zij een voortdurende kringloop.

Vanuit de Maasai Mara in Kenia trekken de kuddes het Serengeti Nationaal Park in Tanzania binnen en bereiken vervolgens het Ngorongoro Conservation Area. Vandaar bewegen ze met de klok mee langs de westelijke zijde, terug naar het noorden richting de Keniaanse grens. Tijdens deze hele tocht moeten ze voortdurend roofdieren ontwijken die hun bewegingen volgen.

Het meest intense en dramatische moment komt tijdens de oversteek van de Mara-rivier, precies op de grens tussen de twee landen. De rivier herbergt hongerige, bloeddorstige krokodillen, waardoor deze oversteek voor de roofdieren een dodelijk festijn wordt.

Een andere naam voor de gnoe, "gnu", wordt vaak vanuit het Afrikaans vertaald als "wild dier", "wilde os" of "wild vee". Andere bronnen herleiden de naam tot de Khoikhoi-taalKhoikhoi is een van de meest gesproken niet-Bantoetalen onder bepaalde etnische groepen in Zuidelijk Afrika. De taal staat bekend om de verscheidenheid aan klikklanken en werd vroeger ingedeeld bij de Khoisantalen, een classificatie die inmiddels als verouderd geldt., waar het afkomstig zou zijn van het woord "t'gnu".

Tot slot

Ze verschijnen misschien niet in glanzende reisbrochures en spelen zelden de hoofdrol in natuurdocumentaires, maar elk van deze dieren vervult een essentiële functie binnen het ecosysteem. De Ugly Five van Afrika herinneren ons eraan dat echte waarde in de natuur niet draait om uiterlijke schoonheid, maar om de bijdrage die elke soort levert aan het evenwicht van het leven. Misschien schuilt juist in hun "onaantrekkelijkheid" de oprechte, ongefilterde schoonheid van de wildernis.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen