Tanzaniaanse dinosauriërs: een reis door de tijd

Tanzania trekt elk jaar duizenden reizigers, van wie velen graag de Kilimanjaro willen beklimmen. Maar voorbij die iconische top bewaart Tanzania ook een rijke verzameling dinosaurusfossielen. De uitgestrekte "dinosauruskerkhoven" van het land gaan miljoenen jaren terug.

In dit artikel leest u over ontdekkingen uit het verre verleden van Tanzania, van beroemde dinosauriërs tot vroege zoogdieren.

De beroemde Giraffatitan uit Tanzania

In het Museum für Naturkunde in Berlijn staat een dinosaurus uit Tanzania tentoongesteld. Het gaat om een enorm skelet van een Giraffatitan, dat bezoekers Oscar hebben genoemd. Met een hoogte van 13 meter reikt Oscars imposante skelet bijna tot aan het plafond van het museum. Om de schaal te begrijpen, kunt u zich voorstellen dat u naast een gebouw van vier verdiepingen staat en omhoogkijkt naar het dak.

De dinosaurus GiraffatitanGiraffatitan is een geslacht van dinosauriërs dat leefde tijdens het late Jura. Het behoort tot de sauropoden, de grootste gewervelde landdieren. Het geslacht is vertegenwoordigd door één bekende soort, Giraffatitan brancai. Tot 2009 werd het ten onrechte ingedeeld als Brachiosaurus en aangeduid als Brachiosaurus brancai. Wetenschappers vonden resten van meerdere exemplaren in de Tendaguru-formatie. zwierf ongeveer 150 miljoen jaar geleden over de aarde. Gedurende een groot deel van de vorige eeuw dachten wetenschappers dat dit het grootste landdier ooit was. Recente ontdekkingen hebben dat beeld echter bijgesteld. Paleontologen vonden botfragmenten van Argentinosaurus, Puertasaurus en Patagotitan, waarvan wordt geschat dat ze tussen 50 en 80 ton wogen. Ter vergelijking: Giraffatitan bereikte waarschijnlijk een maximaal gewicht van ongeveer 48 ton.

Waar en hoe leefde Giraffatitan? We reizen terug naar het Jura en stellen ons de verdwenen wereld van de dinosauriërs voor.

Tanzania in de Jura-periode

In die tijd vormden Afrika, Zuid-Amerika en Australië samen één continent: Gondwana. Het landschap was gevuld met enorme naaldbossen en varens, want bloeiende planten waren nog niet geëvolueerd. Tussen deze bossen leefden plantenetende dinosauriërs, zoals reusachtige sauropodenSauropoden zijn grote, plantenetende dinosauriërs die bekendstaan om hun voeding uit hoge bomen en overvloedige vegetatie. Ze hadden vier massieve poten die doen denken aan die van moderne olifanten, met een lange nek, een kleine kop en een lange staart. Sauropoden houden het record als de grootste landdieren die ooit over de aarde hebben gelopen. en stegosaurussenStegosaurussen zijn beroemd om de opvallende benige platen die over hun rug lopen. Waarschijnlijk gebruikten ze de stekels op hun staart voor verdediging en tijdens gevechten..

In deze periode waren alle ecologische niches bezet. PterosauriërsPterosauriërs zijn vliegende reptielen die naast dinosauriërs leefden. Hun vleugels bestonden uit huid die was gespannen tussen hun lichaam en de verlengde vingers van hun voorpoten. Als roofdieren joegen pterosauriërs op kleine dieren, insecten en vissen. en de vroegste vogels, die al veren hadden ontwikkeld, zweefden boven de bossen. Op het land verscholen kleine zoogdieren zich onder varens en cycaspalmenCycaspalmen vormen een oeroude plantengroep die al meer dan 300 miljoen jaar op aarde voorkomt. Ze lijken op palmen, met dikke stammen waarop littekens van afgevallen bladeren zichtbaar zijn en bovenaan een kroon van veervormige bladeren., en leefden vooral ’s nachts om roofdieren te ontwijken. In de oceanen zwommen zeereptielen, vissen en weekdieren vrij rond. Opmerkelijk genoeg bestonden krokodillen al; zij leefden in de buurt van rivieren en moerassen.

Plantenetende dinosauriërs ontwikkelden uiteenlopende eigenschappen om zich te verdedigen tegen vleesetende theropodenDe groep theropode dinosauriërs bestond vooral uit roofdieren. Ze liepen op twee poten, hadden lichte en wendbare lichamen en beschikten over scherpe tanden en klauwen. Veel kleine theropoden hadden bovendien veren, wat de gedachte ondersteunt dat zij voorouders zijn van moderne vogels. Archaeopteryx is een belangrijke overgangssoort tussen dinosauriërs en vogels.. Veel soorten werden groot en groeiden snel, terwijl andere, zoals stegosaurussen, stekelige staarten hadden om roofdieren op afstand te houden. In die tijd vormde evolutie voortdurend soorten en hun bijzondere kenmerken, zodat ze konden overleven en om voedselbronnen konden concurreren.

66 miljoen jaar geleden sloeg echter een enorme asteroïde, afkomstig uit de richting van Jupiter, in op de aarde. Door deze inslag ontstond de Chicxulub-krater, met een diameter van 200 kilometer.

De schokgolf verspreidde zich over de planeet en veroorzaakte enorme branden door de plotselinge stijging van de luchttemperatuur. Krachtige tsunami’s raasden voort. Reusachtige wolken stof en zwavelgassen stegen op in de atmosfeer, met zure regen tot gevolg. Gedurende lange tijd drong zonlicht nauwelijks door de atmosfeer, waardoor de temperatuur daalde. De fotosynthese kwam tot stilstand. Planten, algen en fytoplankton begonnen af te sterven, zelfs in gebieden ver van de inslagplaats. Daardoor kregen plantenetende dinosauriërs te maken met massale hongersnood. Hetzelfde gold voor de grote roofdieren die voor hun overleving van hen afhankelijk waren.

Zo stierven alle niet-vogelachtige dinosauriërs en veel andere grote diersoorten uit. Alleen kleine vroege zoogdieren, vogels, insecten en enkele reptielen overleefden.

Welke dinosaurusfossielen zijn in Tanzania gevonden?

Aan het begin van de 20e eeuw stond de oostkust van Afrika, TanganyikaTanganyika verwijst naar het vasteland van het huidige Tanzania. Het was aanvankelijk een Duitse kolonie en werd later een Britse kolonie. De naam komt van het meer dat grenst aan Tanzania en de Democratische Republiek Congo., onder controle van het Duitse Keizerrijk. De Duitse geograaf Hans Meyer had de Kilimanjaro al met succes beklommen. Duitse botanici onderzochten de gevarieerde plantenwereld van het Amani Forest in het Usambara-gebergte. Tegelijkertijd zochten mijnwerkers in de kolonie Duits-Oost-Afrika naar minerale grondstoffen.

In Lindi, een zuidelijke regio die bekendstaat om haar rijke delfstoffen, werden verkennende mijnen aangelegd. In 1906 onderzocht mijnbouwingenieur Bernhard Wilhelm Sattler ertslagen. Op een dag stuitte hij, onderweg naar de mijn, op enorme botten. Deze ontdekking vormde de eerste vondst van resten van prehistorische dieren in de regio. Hans Meyer speelde een belangrijke rol bij het onder de aandacht brengen ervan. Hij schreef aan paleontoloog Eberhard Fraas en drong erop aan dat hij zich haastte naar de vindplaats.

Fraas arriveerde in Lindi en reisde door naar Tendaguru. Daar ontdekte hij dinosaurusbotten en bevestigde hij hun echtheid. Er werden twee skeletten opgegraven, die later de eerste exemplaren werden van nieuwe dinosaurusgeslachten: Tornieria en Janenschia. Fraas was getroffen door de overvloed aan dinosaurusfauna op de locatie. Tegelijk begreep hij dat grootschalige opgravingen extra financiering zouden vereisen.

Wilhelm von Branca, directeur van het Museum für Naturkunde in Berlijn, leidde dit project. Om de aandacht van welgestelde geldschieters te trekken, richtte hij het Tendaguru-comité op, een groep van wetenschappers en industriëlen. Hun werk maakte grootschalige opgravingen in Tendaguru mogelijk, onder leiding van Werner Ernst Martin Janensch.

Tussen 1909 en 1913 vonden wetenschappers talrijke gedeeltelijke skeletten van dinosauriërs uit de periode van het late Midden-Jura tot het vroege KrijtHet Krijt volgde op het Jura en duurde van 145 miljoen tot 66 miljoen jaar geleden. Het eindigde met de inslag van een enorme asteroïde op aarde. Die inslag veroorzaakte het uitsterven van alle dinosauriërs en pterosauriërs, zeereptielen en veel plantensoorten.. Daartoe behoorde een voorheen onbekende Giraffatitan brancai, vernoemd naar von Branca. Opmerkelijk genoeg bleek dit het hoogste skelet te zijn dat ooit was gevonden. Het werd rechtopstaand aangetroffen, wat erop wijst dat het dier stierf terwijl het in modder vastzat. Het skelet dat momenteel in Berlijn te zien is, is samengesteld uit meerdere exemplaren.

Tijdens deze vroege opgravingen verzamelden wetenschappers 250 ton aan fossiele resten. Ze werden naar Europa vervoerd, vooral naar de Koninklijke Natuurhistorische Collectie in Stuttgart, waar ze tegenwoordig worden bewaard. Het materiaal omvat dinosauriërs, paleogene zoogdieren, pterosauriërs, uitgestorven vissen en zelfs resten van ongewervelden. Daarnaast beschreven paleontologen op basis van deze vondsten talrijke nieuwe soorten.

Onderzoekers ontdekten ook verschillende andere dinosauriërs, waaronder de roofdierensoort Elaphrosaurus en twee planteneters, Dicraeosaurus en Kentrosaurus. Die laatste was langs het lichaam voorzien van talrijke platen en stekels. Opvallend is dat bijna een kwart van alle vondsten met Dicraeosaurus in verband wordt gebracht. De overvloed aan fossielen van deze soort wijst erop dat deze 13 meter lange dinosauriërs in grote kuddes graasden.

Wetenschappers vonden ook duizenden botten van Dysalotosaurus, een kleine plantenetende dinosaurus. Vanuit het Latijn vertaald betekent de naam "onvatbare hagedis". De soort kreeg officieel de naam Dysalotosaurus lettowvorbecki, als eerbetoon aan Paul Emil von Lettow-Vorbeck. Tijdens de Wereldoorlog paste deze ongrijpbare Duitse commandant guerrillatactieken toe in Tanganyika.

Nadat Duitsland de controle over Tanganyika had verloren, zetten Britse onderzoekers de opgravingen in Tendaguru voort van 1924 tot 1931.

Nieuwe ontdekkingen in Tendaguru en Galula

De Tendaguru-formatieEen formatie is een natuurlijke horizontale laag van bodem of afzettingen. Zulke lagen bouwen zich in de loop van de tijd op, waardoor archeologen de tijdlijn van ontdekkingen en historische gebeurtenissen kunnen reconstrueren. bleek de rijkste van het Afrikaanse continent te zijn en bevat de meeste laat-jurassische fossielen van de regio. Ze lijkt op de Morrison-formatie in Noord-Amerika, met daarnaast een mariene tussenlaag met fauna. Tendaguru leverde ook resten op van oude krokodilachtigen, vroege zoogdieren, vissen, amfibieën en ongewervelden.

In 1912 leidde de Duitse geoloog Hans Reck veldexpedities in Tendaguru. Opmerkelijk genoeg zouden de namen van Wilhelm von Branca en Hans Reck, beiden betrokken bij deze opgravingen, later opnieuw opduiken op een andere archeologische locatie: Olduvai Gorge. In 1960 werd Olduvai wereldwijd beroemd toen daar de eerste voorouders van de moderne mens werden ontdekt. Deze gebeurtenis bezorgde Tanzania de titel "Wieg van de mensheid".

In de 21e eeuw werden in Tendaguru vermeende dinosauruseieren gevonden. Over deze ontdekking is echter weinig bekend.

Onderzoek naar eerder opgegraven botten gaat door en leidt tot aanpassingen in de classificatie van dinosauriërs. Af en toe melden krantenkoppen de ontdekking van een "nieuwe" soort. Zo werd in 2019 Wamweracaudia karanji, een grote, vierpotige planteneter, opnieuw geclassificeerd. Aanvankelijk was hij ten onrechte toegewezen aan een ander geslacht, Gigantosaurus robustus. Deze fossielen waren oorspronkelijk opgegraven tijdens die vroege Duitse expeditie uit de 20e eeuw.

In 2022 werd Tendaguru toegevoegd aan de voorlopige lijst van UNESCO-werelderfgoedlocaties vanwege de grote paleontologische waarde. Het aantal fossielfragmenten en hun wetenschappelijke belang worden vaak vergeleken met die van Dinosaur Provincial Park in Alberta, Canada.

De geologie van Tanzania vandaag

Tendaguru is niet de enige belangrijke opgravingslocatie in Tanzania. Begin jaren 2000 startten Tanzaniaanse onderzoekers, met steun van wetenschappers van Ohio University, opgravingen in het Rukwa Rift Basin in het zuidwesten van Tanzania. Vrijwel meteen kwamen intrigerende vondsten aan het licht: botten van een dinosaurus uit het Krijt. Deze soort staat nu bekend als Shingopana songwensis. "Shingopana" komt uit het SwahiliSwahili is naast Engels de officiële taal van Tanzania. Het verbindt meer dan 130 etnische groepen en dient als gemeenschappelijke taal voor mensen uit verschillende gemeenschappen. en betekent "brede nek". Deze 8 meter lange sauropode wordt nog altijd bestudeerd, en veel details over het dier blijven onbekend.

In 2004 ontdekten wetenschappers een nieuwe sauropode, Mnyamawamtuka moyowamkia. De geslachtsnaam verwijst naar de herkomst van de dinosaurus, omdat "Mnyama wa Mtuka" in het Swahili "Beest van de Mtuka" betekent. Het dier werd vernoemd naar de nabijgelegen Mtuka-rivier, waar de botten werden gevonden. De soortnaam, "moyo wa mkia", vertaalt als "hart van de staart". Dit verwijst naar de hartvormige wervels in de staart van deze dinosaurus.

De ontdekking haalde pas 15 jaar later de internationale media, toen wetenschappers hun bevindingen publiceerden. Daaruit bleek dat deze dinosaurus tot de titanosauriërsTitanosauriërs waren plantenetende sauropode dinosauriërs die tijdens het Krijt leefden. Bewijs wijst erop dat zij alle huidige continenten bewoonden, zelfs Antarctica. Binnen deze groep komt de grootste variatie in lichaamsgrootte onder landdieren voor. Zo is een kleine Magyarosaurus 6 meter lang, terwijl Argentinosaurus tot 35 meter kan bereiken. Mogelijk waren sommige titanosauriërs zelfs nog groter. Het onderzoek loopt door, en nieuwe ontdekkingen vergroten elk jaar ons begrip. behoort en bovendien een van de vroegste vertegenwoordigers van deze groep is. Onderzoekers verzamelden talrijke botten van één skelet, een belangrijke doorbraak in het begrijpen van de evolutie van titanosauriërs.

Hieronder ziet u een korte video van de opgravingslocatie. Paleontologen moesten klimtouwen gebruiken om de fossielen uit de verticale wand van de rivierbedding te halen.

Ook op deze locatie zijn andere dinosauriërs ontdekt, wat leidde tot de identificatie van nieuwe soorten. In 2014 maakten onderzoekers bijvoorbeeld de ontdekking bekend van de titanosauriër Rukwatitan bisepultus.

Naast Tendaguru en Galula hebben ook andere formaties intrigerende ontdekkingen opgeleverd. Ten oosten van Lake Nyasa, of Lake Malawi, bestuderen onderzoekers sinds de jaren 1930 het stroomgebied van de Ruhuhu-rivier. Deze formatie heet Manda. Ze is vooral belangrijk vanwege de vondsten van vroege voorouders van dinosauriërs, de dinosauriformen. Ontdekkingen uit dit gebied kunnen ons begrip van de evolutie van dinosauriërs aanzienlijk verdiepen.

Waar zijn Tanzaniaanse dinosauriërs te zien?

De meeste dinosaurusskeletten die in het huidige Tanzania zijn ontdekt, worden in musea tentoongesteld. Het Museum für Naturkunde in Berlijn is een van de belangrijkste locaties.

Voor meer informatie over Tanzaniaanse dinosauriërs kunt u terecht op de website van het Natural History Museum in Londen. Daar vindt u uiteenlopend materiaal over dinosauriërs dat zeker uw belangstelling zal wekken. 

De website Dinosaur Database geeft kerninformatie over elke Tanzaniaanse dinosaurussoort. De fansite Fandom heeft eveneens een lijst van Tanzaniaanse dinosauriërs, met informatie in een op Wikipedia geïnspireerde opzet.

We blijven het nieuws volgen en hopen dat opgravingen in Tanzania in de nabije toekomst verder tot bloei komen. Het land bewaart nog veel onontdekte geheimen, en waarschijnlijk zullen we nieuwe en verrassende inzichten krijgen in het verleden van de aarde.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen