Zijn er tijgers in Afrika?

Het korte antwoord is nee – er leven geen wilde tijgers in Afrika, en dat is ook nooit zo geweest. Wel houden sommige privéreservaten en dierentuinen, vooral in Zuid-Afrika, tijgers voor natuurbescherming en toeristische doeleinden.

Deze tijgers leven in beschermde omgevingen en maken geen deel uit van de natuurlijke dierenwereld van Afrika. In het wild zijn tijgers inheems in Azië, niet in Afrika.

Waarom denken veel mensen dat tijgers vrij rondlopen in Afrika?

Het is verrassend hoeveel mensen denken dat u tijdens een safari in Afrika leeuwen, giraffen, olifanten en… tijgers ziet. Een klein experiment maakt dat snel duidelijk: vraag enkele vrienden welke grote roofdieren u op safari in Afrika kunt tegenkomen. Waarschijnlijk noemt iemand ook tijgers. Zelfs sommige safarireizigers denken ten onrechte dat tijgers in Afrika rondzwerven, waarbij ze deze dieren verwarren met luipaarden of leeuwen. Hoe ontstaat dat misverstand? Leven er dan toch tijgers in Afrika?

De belangrijkste reden voor deze vergissing is dat mensen vaak moeite hebben om grote katachtigenGrote katachtigen vormen een classificatie van de grootste katachtigen binnen een afzonderlijke onderfamilie. Deze groep omvat vijf soorten uit het geslacht Panthera (leeuw, tijger, jaguar, luipaard, sneeuwluipaard) en twee soorten nevelpanters (nevelpanter en Borneose nevelpanter). van elkaar te onderscheiden. Luipaarden worden gemakkelijk verward met jaguars, en ook cheeta’s worden er soms bij gerekend, hoewel zij tot een andere categorie katachtigen behoren. De poema (puma) behoort eveneens tot de kleine katachtigen, maar wie een leek een foto ervan laat zien, loopt de kans dat die het dier voor een leeuwin aanziet. Over het algemeen halen mensen de indeling van katachtigen door elkaar, en soms noemen ze zelfs leeuwen "tijgers".

Een ander punt is de geografische verspreiding van grote katachtigen. Jaguars en poema’s leven in Zuid- en Noord-Amerika, leeuwen komen voor in Afrika en delen van India, en tijgers leven uitsluitend in Azië. Die verwarring leidt ertoe dat mensen denken dat tijgers, omdat Afrika zo rijk is aan wilde dieren, ook wel over de savannes moeten zwerven. Maar waarom zijn ze daar dan niet?

Waarom leven er geen tijgers in Afrika?

Als soort ontstonden tijgers in Azië ongeveer 2 miljoen jaar geleden, tijdens het Pleistoceen, ook bekend als de ijstijd. De evolutionaire geschiedenis van katachtigen is complex en kent veel ontbrekende schakels. Lange tijd werd aangenomen dat alle grote katachtigen afstamden van een gemeenschappelijke Afrikaanse voorouder. DNA-onderzoek en vondsten van uitgestorven soorten wijzen er echter op dat grote katachtigen bijna 6 miljoen jaar geleden voor het eerst in Azië verschenen.

Dat verklaart waarom tijgers alleen in Azië voorkomen: ze zijn nooit inheems geweest in Afrika. Interessant genoeg laat onderzoek ook zien dat de voorouders van Afrikaanse leeuwen en luipaarden oorspronkelijk eveneens uit Azië kwamen.

Maar als leeuwen Afrika wisten te bereiken, wat hield tijgers dan tegen? Wetenschappers hebben daar geen eenduidig antwoord op. Meestal wordt dit raadsel verklaard door een combinatie van evolutionaire, ecologische en geografische factoren.

Evolutionaire factoren

Tijgers ontwikkelden zich om te floreren in de dichte landschappen van Centraal- en Zuidoost-Azië, waar weelderige vegetatie dekking biedt voor de jacht vanuit een hinderlaag. Hun zwarte strepen op een oranje-wit lichaam vormen een uitstekende camouflage in bossen en geven hen een voordeel tijdens het jagen.

Afrika bestaat daarentegen voor een groot deel uit open landschappen. Op de savanne zouden tijgers moeilijk kunnen jagen, omdat hun formaat en uitgesproken tekening hen te zichtbaar maken.

Tijgers zijn bovendien de grootste katachtigen en kunnen in Azië niet alleen wilde zwijnen en herten bejagen, maar zelfs elanden, wilde runderen en buffels. Door de overvloed aan prooidieren hoefden ze nooit over grote afstanden te migreren. In Afrika zou hun omvang juist een nadeel zijn: op de savanne zijn snelheid en uithoudingsvermogen belangrijker, terwijl een groot lichaam de beweeglijkheid beperkt.

Een ander nadeel: tijgers klimmen niet in bomen. In Afrika zouden ze moeite hebben om aan de zon te ontsnappen en hun prooi te beschermen tegen hyena’s, die bijzonder bedreven zijn in het stelen van voedsel.

Daarnaast zijn tijgers solitaire jagers, in tegenstelling tot leeuwen, die in groepen jagen. De evolutie bereidde de moderne tijger voor op vochtige bossen, bamboestruwelen en mangrovemoerassen – leefomgevingen die op de Afrikaanse vlaktes niet voorkomen.

Ecologische factoren

Vanuit ecosysteemperspectief zouden tijgers in Afrika overbodig zijn. Ze bezetten dezelfde roofdier-niche als leeuwen, luipaarden en hyena’s. Omdat die niche al is ingevuld, zouden tijgers moeite hebben om te concurreren om territorium en voedsel. Beter aangepaste Afrikaanse roofdieren zouden hen waarschijnlijk niet de ruimte geven om een stabiele populatie op te bouwen.

Geografische barrières

Zelfs de oversteek van Azië naar Afrika zou voor tijgers een zware opgave zijn geweest. Onderweg liggen natuurlijke hindernissen: hoge bergketens, uitgestrekte woestijnen zoals de Sahara en andere natuurlijke barrières. In het verleden waren die nog moeilijker te overwinnen, toen de ijstijd het klimaat veel strenger maakte dan nu. Wat de voorouders van leeuwen en luipaarden wisten te overbruggen, bleek voor de voorouders van tijgers te moeilijk.

En waarom zouden ze al die hindernissen trotseren als de gebieden van Centraal- en Noord-Azië al uitstekend geschikt waren voor tijgers? De concurrentie was minimaal, waardoor tijgers om te overleven en zich voort te planten vooral hun lichaamsmassa moesten vergroten, hun natuurlijke camouflage verfijnen en hun gespecialiseerde jachttechnieken aanscherpen: langdurig roerloos blijven in een hinderlaag, geruisloos op een prooi afsluipen en vervolgens een snelle, krachtige eindaanval uitvoeren.

Ondanks deze evolutionaire voordelen worden deze majestueuze dieren nu met uitsterven bedreigd.

Hoeveel tijgers zijn er nog in de wereld?

Tijgers verdwijnen in hoog tempo door de vernietiging van hun leefgebied en door menselijke activiteiten, waaronder stroperij en trofeejacht. Naar schatting leefden er in de 19e eeuw ongeveer 100.000 tijgers in het wild. Vandaag zijn er nog maar circa 3.000–4.000 wilde tijgers over. In het gunstigste scenario is hun populatie met een factor 25 afgenomen. Drie ondersoorten van de tijger stierven in de 20e eeuw volledig uit.

In welke landen leven tijgers?

Momenteel wordt aangenomen dat tijgers in 14 landen voorkomen: India, China, Nepal, Bhutan, Bangladesh, Vietnam, Laos, Cambodja, Thailand, Maleisië, Rusland, Indonesië, Myanmar en Noord-Korea. 

De status van de Noord-Koreaanse populatie is echter onzeker. Ook bestaan er twijfels over de aanwezigheid van tijgers in enkele andere landen op deze lijst. Naar schatting beslaan tijgers nog maar ongeveer 5-6% van hun historische verspreidingsgebied.

De regeringen van deze landen maken zich zorgen over de bescherming van de resterende, versnipperde populaties. Er lopen verschillende natuurbeschermingsprogramma’s om stroperij tegen te gaan en het aantal tijgers te vergroten. Ondanks deze inspanningen blijft het totale aantal wilde tijgers echter dalen.

Inspanningen om tijgerpopulaties te beschermen en te herstellen beperken zich niet tot de landen waar tijgers historisch leefden. Zelfs enkele landen ver van hun natuurlijke leefgebied zetten zich in voor natuurbescherming – waaronder één land in Afrika: Zuid-Afrika.

Waar ziet u tijgers in Afrika? (in gevangenschap)

In Zuid-Afrika zijn er verschillende particuliere tijgerreservaten en zogenoemde tijgerfokkerijen. Deze projecten hebben kritiek gekregen van deskundigen. Sommige waren zelfs betrokken bij publieke schandalen. Het officieel genoemde doel van zulke projecten is tijgers in een veilige omgeving te fokken, zodat ze later kunnen worden uitgezet in hun natuurlijke leefgebieden in Azië – of simpelweg om de soort te helpen behouden, omdat landen als China daar moeite mee hebben gehad.

Het bekendste van deze projecten is het Laohu Valley Reserve, dat werd opgericht om de ernstig bedreigde Zuid-Chinese tijger onder te brengen. De dieren die daarheen werden overgebracht, waren in gevangenschap geboren in China en behoorden tot de laatst bekende vertegenwoordigers van hun ondersoort. Na hun verplaatsing naar Zuid-Afrika begonnen ze zich voort te planten. Deze tijgers leven onder omstandigheden die hun natuurlijke leefgebied nauw benaderen, met als doel hen te leren hoe ze in het wild kunnen overleven.

Het probleem met zulke projecten is echter dat de eigenaren van deze "Afrikaanse" tijgers ze in werkelijkheid vaak voor commerciële doeleinden gebruiken: toeristen betalen om ze te zien, of de dieren worden aan dierentuinen verkocht. In het slechtste geval gaat het om illegale handel in in gevangenschap gefokte tijgers, of zelfs in hun lichaamsdelen, bestemd voor Aziatische markten. Net als bij neushoorns bestaat er in de traditionele Chinese geneeskunde vraag naar tijgers, waarbij botten, tanden en klauwen worden gebruikt als pijnstillers en afrodisiaca.

Daarnaast zijn er in Afrika particuliere dierentuinen en toeristische attracties die tijgers in gevangenschap houden. In de meeste daarvan krijgen bezoekers de kans wilde dieren van dichtbij te zien en ermee op de foto te gaan. In sommige gevallen kunnen mensen zelfs contact hebben met getrainde tijgers.

Zo is er op Zanzibar (Tanzania) een interactieve dierentuin genaamd Cheetah’s Rock, die zichzelf in marketingmateriaal presenteert als opvangcentrum voor wilde dieren. Er wordt een Bengaalse tijger in een kooi gehouden, maar noch Cheetah’s Rock noch vergelijkbare toeristische attracties hebben iets te maken met daadwerkelijke tijgerbescherming.

Zouden tijgers in Afrika overleven als ze daar werden geïntroduceerd?

Zoals eerder besproken, zouden tijgers in Afrika niet in het wild overleven, zelfs niet als ze daar werden geïntroduceerd. De redenen zijn dezelfde als de factoren die zowel moderne tijgers als hun voorouders er altijd van hebben weerhouden naar Afrika te migreren:

• De ecosystemen van Afrika en Azië verschillen te sterk van elkaar
• In Afrika is de concurrentie tussen grote carnivoren groot

Het is zeer onwaarschijnlijk dat leeuwen en tijgers in hetzelfde territorium zouden kunnen samenleven.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen