13 kenmerkende dieren van het regenwoud

Regenwouden behoren tot de oudste ecosystemen op aarde en ontstonden ongeveer 60 miljoen jaar geleden. Volgens het World Wide Fund for Nature (WWF) beslaan ze slechts circa 6–7% van het landoppervlak van de planeet, terwijl er naar schatting ongeveer 80% van alle planten- en diersoorten leeft. Hieronder belichten we enkele van de meest opvallende en herkenbare bewoners van het regenwoud.

Wat is een regenwoud?

Regenwouden zijn dichte, gelaagde bossen dicht bij de evenaar, waar het het hele jaar door warm en vochtig blijft. Het grootste regenwoud is de Amazone in Zuid-Amerika, met een oppervlakte van ongeveer 5,5 miljoen km². Duitsland, Frankrijk, Spanje, Italië en het Verenigd Koninkrijk zouden er samen in passen. 

Meer dan de helft van de Amazone ligt in Brazilië; de rest strekt zich uit over Peru, Colombia, Ecuador, Bolivia en andere buurlanden. Het op één na grootste regenwoud is dat van het Congobekken, met 3,7 miljoen km². Het loopt door de Democratische Republiek Congo, Kameroen, de Centraal-Afrikaanse Republiek, de Republiek Congo, Gabon en Equatoriaal-Guinea.

Een regenwoud bestaat uit vier lagen:

• Bovenste laag: afzonderlijke hoge bomen die boven het hoofdbladerdak uitsteken
• Kronendak: een dicht groen “dak” waar de meeste dieren leven
• Onderetage: donkere, vochtige begroeiing waar nauwelijks zonlicht doordringt
• Bosbodem: de onderste laag, waar bladeren, takken en alles wat van boven naar beneden valt, verteren

Samen vormen deze lagen de leefomgeving voor duizenden soorten zoogdieren, vogels en reptielen, waarvan er veel endemisch zijn: ze komen nergens anders ter wereld voor.

Een lijst met dieren uit tropische regenwouden: van de Amazone tot Tanzania

13 dieren in het regenwoud die u tijdens uw reis kunt zien

1. Okapi

• Voedsel: bladeren, knoppen, scheuten, paddenstoelen, fruit, soms schors en houtskool, zelden vleermuisguano (uitwerpselen).
• Kenmerk: de enige nog levende verwant van de giraffe, al doet het strepenpatroon op de poten denken aan dat van een zebra.
• Leefgebied: Democratische Republiek Congo.

Okapi’s houden zich bij voorkeur schuil in dichte vegetatie, vaak in de buurt van rivieren, waar de ondergroei weelderig is en bescherming biedt tegen direct zonlicht. Op het eerste gezicht kan het dier lijken op een kleine giraffe of een zebra. Kop en lichaam zijn meestal donkerbruin, terwijl de zijkanten van de snuit lichter zijn. Het meest opvallende detail is de zwart-witte tekening op het achterste deel van het lichaam, vooral goed zichtbaar op de dijen en onderpoten.

Volwassen dieren worden ongeveer 2 m lang en 1,5–2 m hoog. Vrouwtjes zijn doorgaans iets groter dan mannetjes. Bijzonder interessant is hun lange grijptong, die flexibel en zeer beweeglijk is. Volgens Zoo Berlin kan die 35 cm lang worden. De tong helpt okapi’s bladeren aan hoge takken te bereiken en zichzelf te verzorgen, zelfs door hun oren en ogen schoon te likken.

2. Jaguar

• Voedsel: kaaimannen, capibara’s, herten en vissen.
• Kenmerk: de krachtigste beet onder de grote katachtigen.
• Leefgebied: Centraal- en Zuid-Amerika (Brazilië, Peru, Colombia, Venezuela).

Jaguars leven in dichte regenwouden en op vlaktes die seizoensmatig onder water staan. Ze jagen op het land, waar ze hun prooi door het struikgewas besluipen, maar ook in rivieren, waar ze naar vissen duiken of kaaimannen aanvallen. In tegenstelling tot luipaarden slepen ze hun prooi zelden de bomen in, omdat ze in hun leefgebied weinig concurrentie hebben. Jaguars hebben de krachtigste beet van alle grote katachtigen en kunnen tijdens de jacht de schedel van een kaaiman doorboren of het schild van een rivierschildpad kraken.

Mannelijke jaguars worden tot 2 m lang en wegen tot 95 kg. Ze leven solitair, behalve tijdens de paartijd, die tot 20 dagen kan duren. In die periode bewaakt het mannetje het vrouwtje, maar na de bevruchting vertrekt hij. Drie maanden later worden maximaal vier welpen geboren, die nog ongeveer twee jaar bij hun moeder blijven.

Volgens de meest recente schattingen leven er nog ongeveer 173.000 jaguars in het wild. Ontbossing en stroperij zijn de belangrijkste oorzaken van de afname van de populatie.

3. Drievingerige luiaard

• Voedsel: bladeren, knoppen, scheuten en soms fruit.
• Kenmerk: extreme traagheid en een groenige laag algen op de vacht. Die helpt de dieren op te gaan tussen de bladeren en kan bovendien vitaminen en mineralen leveren wanneer ze de algen oplikken.
• Leefgebied: Centraal- en Zuid-Amerika.

Een drievingerige luiaard brengt vrijwel zijn hele leven in bomen door en beweegt zich voort met een snelheid van ongeveer 0,24 km/u. Deze dieren slapen tot 20 uur per dag en dalen ongeveer één keer per week af naar de grond om zich te ontlasten.

In tegenstelling tot tweevingerige luiaards, die soms insecten, vogeleieren en zelfs kuikens eten, zijn drievingerige luiaards vegetarisch en leven ze uitsluitend van plantaardig voedsel. Ondanks dat dieet zijn luiaards vrij sterk, met een krachtige greep. In combinatie met hun lange, gebogen klauwen kunnen ze urenlang ondersteboven blijven hangen.

Ze worden 60 cm lang, wegen tot 5 kg en leven solitair. Vrouwtjes krijgen doorgaans één jong na een draagtijd van zes maanden en dragen het daarna nog ongeveer zes maanden op hun rug. In het wild worden ze circa 20–30 jaar oud.

4. Luipaard

• Voedsel: middelgrote zoogdieren, vogels, reptielen.
• Kenmerk: luipaarden slepen hun prooi de bomen in om die te beschermen tegen concurrenten.
• Leefgebied: Azië (Indonesië), Afrika (DR Congo, Kameroen, de Centraal-Afrikaanse Republiek, Gabon). Ze leven ook in de bosgebieden en savannes van Tanzania (Serengeti, Ngorongoro, Tarangire, Lake Manyara).

Het luipaard is een nachtelijk roofdier. Het beweegt zich moeiteloos door de dichte vegetatie van het regenwoud en volgt zijn prooi in stilte. Na een geslaagde jacht sleept het de prooi omhoog een boom in, om die te beschermen tegen leeuwen, hyena’s en andere concurrenten. Dit gedrag is zeer kenmerkend voor luipaarden.

In één studie wordt een luipaard beschreven dat erin slaagde het karkas van een jonge giraffe van ongeveer 125 kg – 2 tot 3 keer zwaarder dan het roofdier zelf – tot een hoogte van circa 5,7 m omhoog te hijsen. Dit vermogen is een van de aanpassingen waardoor luipaarden succesvol kunnen concurreren in leefgebieden die ze delen met andere grote roofdieren.

5. Zwart-witte colobus

• Voedsel: jonge bladeren, bloemen, onrijp fruit, zaden.
• Kenmerk: het vermogen om giftige planten te verteren en voedingsstoffen eruit op te nemen.
• Leefgebied: Afrika (Oeganda, Kenia, DR Congo, Kameroen, Gabon, Ethiopië). In Tanzania zijn ze goed te zien in de bergbossen van Arusha, Kilimanjaro, Uluguru en Udzungwa.

De zwart-witte colobus is een relatief zeldzame primaat die vooral in de boomtoppen leeft. Hij komt zelden op de grond en is uitstekend aangepast aan het leven in het kronendak. De zwarte vacht met witte delen rond schouders, rug, gezicht en staart helpt het dier op te gaan in het bladerdek.

Een interessant kenmerk is de onderontwikkelde duim. De meeste primaten hebben er een, maar bij colobusapen is die teruggebracht tot een klein stompje. Aan dit “gebrek” dankt het dier zijn naam: het Griekse woord “kolobos” betekent “verminkt”. Voor de aap zelf is het echter een normale evolutionaire eigenschap.

Colobusapen leven in groepen van maximaal 15 dieren, meestal met één dominant mannetje. Volwassen dieren bereiken een lichaamslengte van 50–70 cm, exclusief staart, en wegen ongeveer 7–14 kg. Vrouwtjes krijgen één jong per jaar. Het jong blijft dicht bij de moeder en blijft 4–5 jaar in de groep, tot het geslachtsrijp is. Daarna vertrekken mannetjes doorgaans om zich bij een andere groep voort te planten.

6. Dwerggalago

• Voedsel: insecten (waaronder kevers, motten en rupsen), soms kikkers, daarnaast fruit en jonge bladeren.
• Kenmerk: kan tot 2 m ver springen.
• Leefgebied: West- en Centraal-Afrika (van Sierra Leone en Senegal tot Oeganda, DR Congo, Gabon en Kameroen). In Tanzania komen ze voor in de Kilimanjaro-regio en in Udzungwa.

Galago’s, ook wel bushbaby’s genoemd, zijn kleine primaten die tot 155 g wegen. Ze geven de voorkeur aan bosrijke leefgebieden met veel takken en dichte ondergroei, waar ze zich kunnen verschuilen voor roofdieren. Dankzij hun verlengde achterpoten en lange staart kunnen ze 2 m tussen bomen springen, midden in de lucht van richting veranderen en precies op dunne takken landen. Hun grote ogen en oren helpen hen zich te oriënteren bij weinig licht.

Galago’s zijn nachtdieren. Overdag rusten ze meestal in boomholtes of dicht bladerdek; pas na zonsondergang worden ze actief. Ze communiceren met elkaar via klikgeluiden en hoge tonen. Ook hebben ze een goed geheugen: voedsel dat ze eerder hebben verstopt, vinden ze gemakkelijk terug, net als plekken waar ze ooit veel te eten vonden.

7. Berggorilla

• Voedsel: bladeren, stengels, fruit, soms insecten.
• Kenmerk: elke gorilla heeft een unieke “neusafdruk”, die onderzoekers gebruiken om individuele dieren te herkennen en families te volgen.
• Leefgebied: Afrika (Oeganda, Rwanda, DR Congo).

Berggorilla’s leven in de dichte regenwouden van Centraal-Afrika, op hoogtes tot 3.500 m. Groepen kunnen uit 5 tot 30 dieren bestaan en territoria beslaan van maximaal 20 km². Ze hebben geen vaste “thuisbasis”. In plaats daarvan zoeken ze elke dag een nieuwe slaapplek en bouwen ze nesten van takken.

Van karakter zijn gorilla’s kalm en terughoudend; ze communiceren met gebaren en zachte geluiden. De uitzondering is het dominante mannetje, de zilverrug, genoemd naar de zilverachtige glans van de vacht op zijn rug. Hij beschermt de groep en jaagt bedreigingen weg door luid op zijn borst te trommelen, een geluid dat op 500–800 m afstand hoorbaar kan zijn.

Gorilla’s worden, net als chimpansees, beschouwd als een van de nauwste verwanten van de mens. Hun DNA komt voor ongeveer 98% overeen met menselijk DNA. Ze kunnen eenvoudige werktuigen gebruiken, bijvoorbeeld een tak om de diepte van een rivier te testen of om moerassige grond over te steken.

Dankzij beschermingsmaatregelen is hun aantal de afgelopen decennia meerdere keren toegenomen: in de jaren 1980 waren er ongeveer 240 dieren, en in 2018 al 1.063. Toch blijven gorilla’s bedreigd door verlies van leefgebied, stroperij en het risico op ziekten, zoals griep, door contact met mensen.

8. Afrikaanse bosolifant

• Voedsel: bladeren, takken, schors, zaden en fruit.
• Kenmerk: de grootste bewoner van het regenwoud.
• Leefgebied: DR Congo, Gabon, Kameroen, de Centraal-Afrikaanse Republiek. In Tanzania komen alleen savanneolifanten voor, in Tarangire, Serengeti, Ngorongoro en Ruaha.

De Afrikaanse olifant is het grootste landdier en staat vermeld in het Guinness World Record. Savanneolifanten kunnen 4 m hoog worden en meer dan 6 ton wegen, grofweg het gewicht van drie auto’s.

Bosolifanten zijn kleiner en wegen meestal tot enkele tonnen. Ze hebben ook iets kleinere oren en dunnere slagtanden die bijna recht naar beneden wijzen. Deze fysieke verschillen zijn aanpassingen aan het leven in het bos.

Lange tijd dachten wetenschappers dat beide ondersoorten waren van één Afrikaanse olifant. Een studie uit 2010 toonde echter aan dat savanneolifanten en bosolifanten aparte soorten zijn, waarvan de ontwikkelingslijnen tussen 2,5 en 5 miljoen jaar geleden uiteenliepen.

Ook in gedrag zijn er verschillen. Kuddes bosolifanten zijn over het algemeen veel kleiner en bestaan doorgaans uit slechts enkele dieren. Savanneolifanten vormen ter vergelijking groepen van 10 tot 70 olifanten of meer.

9. Toekan

• Voedsel: fruit, bessen, minder vaak insecten, kikkers en vogeleieren.
• Kenmerk: een grote, felgekleurde snavel.
• Leefgebied: tropische bossen van Centraal- en Zuid-Amerika.

Toekans leven hoog in het dichte kronendak van het regenwoud en vliegen in zigzagbewegingen om door het bladerdek te manoeuvreren. Anders dan veel vogels bouwen toekans geen nesten. Ze gebruiken in plaats daarvan holtes in bomen. Het grootste deel van hun tijd besteden ze aan het zoeken naar vers fruit, al dalen ze soms af voor insecten of kikkers. Hun grote, felgekleurde snavel, tot 20 cm lang, helpt hen fruit te bereiken dat moeilijk toegankelijk is op takken. De snavel helpt ook om af te koelen in de warmte, doordat overtollige lichaamswarmte wordt afgevoerd.

De lichaamslengte van de vogel bedraagt ongeveer 50–60 cm en het gewicht kan oplopen tot 850 g. Het vrouwtje legt 2–4 eieren en broedt die 16–18 dagen uit. Kuikens komen blind uit het ei, met een kleine, zwakke snavel; daarom blijven ze in de holte en worden ze ongeveer twee maanden door de ouders gevoerd. De soort is momenteel niet bedreigd, met een populatie van maximaal 500.000 dieren, maar de aantallen nemen geleidelijk af door ontbossing.

10. Capibara

• Voedsel: gras, waterplanten, schors, fruit.
• Kenmerk: de grootste knaagdieren op aarde. Ze eten soms hun eigen uitwerpselen om voedsel efficiënter te verteren.
• Leefgebied: tropische bossen en savannes van Zuid-Amerika.

Capibara’s grazen bij rivieren, meren en moerassen en eten tot 3 kg gras per dag. Ze leven in groepen van maximaal enkele tientallen dieren, communiceren met knorrende geluiden en korte fluittonen en duiken bij dreiging het water in, waar ze tot 5 minuten kunnen blijven. 

Capibara’s staan bekend om hun kalme, vredige karakter. Ze gaan conflicten uit de weg, zowel met elkaar als met andere dieren en mensen. Als ze in gevangenschap tussen mensen opgroeien, laten ze zich soms zelfs aaien.

Volwassen capibara’s wegen 35–60 kg en worden ongeveer 1,3 m lang. Een vrouwtje draagt haar jongen ongeveer vijf maanden en kan tot 8 jongen krijgen, die allemaal zelfstandig kunnen eten. De hele groep helpt bij het grootbrengen: de jonge dieren leren omgaan met elkaar, de hiërarchie volgen en veilig blijven.

11. Tweehoornige Kilimanjaro-kameleon

• Voedsel: sprinkhanen, treksprinkhanen, kakkerlakken, kevers, spinnen.
• Kenmerk: een paar valse “hoorns” op de kop van de mannetjes; daaraan dankt het dier de naam “tweehoornig”.
• Leefgebied: bergbossen van Oost-Afrika (de oostelijke en zuidelijke hellingen van de Kilimanjaro en het gebied rond Mount Meru in Tanzania).

Deze kameleonsoort geeft de voorkeur aan dicht bladerdek en mijdt open plekken; daardoor brengt hij het grootste deel van zijn tijd in de boomtoppen door. Een volwassen dier bereikt een lengte van 24 cm en varieert in kleur van grijsgroen tot bruin. Mannetjes hebben twee platte “hoorns” op de neus. Bij vrouwtjes zijn die zwak ontwikkeld of afwezig.

Er is nog geen definitieve informatie over de functie van deze uitsteeksels bij deze soort. Bij andere kameleons van het geslacht Kinyongia dienen ze echter meestal als visueel signaal aan andere mannetjes of vrouwtjes, waarbij ze grootte, kracht en algemene gezondheid aangeven.

In gedrag en jachtstrategie lijkt de tweehoornige Kilimanjaro-kameleon op andere boombewonende soorten. Hij vangt insecten met een lange tong en kan van kleur veranderen, van groen en geel naar bruin en bijna zwart. Dat helpt bij camouflage, het reguleren van de lichaamstemperatuur en de communicatie met soortgenoten.

12. Afrikaanse rotspython

• Voedsel: knaagdieren, vogels, minder vaak kleine zoogdieren (mollen, apen, antilopekalveren).
• Kenmerk: de grootste slang van Afrika. Hij kan prooien doorslikken die meerdere keren groter zijn dan hijzelf.
• Leefgebied: regenwouden en savannes van Afrika.

Deze pythonsoort komt in heel Tanzania voor, van kustbossen tot savannes en moerassen. Hij geeft de voorkeur aan gebieden met dichte vegetatie als dekking en toegang tot water, omdat hij goed kan zwemmen. Toch leeft hij vooral op de grond en klimt hij slechts af en toe in lage takken, wat handig kan zijn bij de jacht en om te rusten.

Volwassen dieren worden 3–5 m lang, en uitzonderlijk grote exemplaren kunnen meer dan 90 kg wegen. Een getekende geelbruine kleur helpt de slang op te gaan in bladeren en boomstammen. Deze slang is niet giftig. Tijdens de jacht wurgt hij zijn prooi en slikt die vervolgens in zijn geheel door. Pythons leven verborgen en zijn vooral actief in het donker, wanneer het koeler is en prooidieren actiever zijn.

13. Groene anaconda

• Voedsel: vissen, vogels, capibara’s, kaaimannen.
• Kenmerk: de zwaarste slang ter wereld. Vrouwtjes eten soms mannetjes na de paring.
• Leefgebied: tropische regenwouden van Zuid-Amerika (Brazilië, Venezuela, Colombia).

De groene anaconda is een van de grootste slangen ter wereld. Vrouwtjes kunnen meer dan 9 m lang worden en meer dan 250 kg wegen, al zijn de meeste exemplaren kleiner. De soort leeft in rivieren en moerassen van het regenwoud en wacht daar op prooi, vaak vanuit het water. De ogen en neusgaten van de anaconda zitten boven op de kop, waardoor hij prooien kan volgen terwijl alleen zijn kop boven het wateroppervlak uitsteekt. Wanneer hij toeslaat, wikkelt hij zich om de prooi, wurgt die en slikt haar vervolgens in haar geheel door.

Vrouwtjes krijgen 20–40 jongen na een draagtijd van 6–7 maanden. Elk jong is 60–90 cm lang en kan zelfstandig zwemmen en jagen. In zeldzame gevallen eet een vrouwtje het mannetje na de paring. Kannibalisme kan haar helpen kracht op te bouwen voor de dracht.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.