Top 10 feiten over gele koorts voor reizigers

Gele koorts roept vaak ongerustheid op bij reizigers die een reis naar Afrika plannen. Waardoor wordt deze ziekte veroorzaakt en hoe ernstig is ze? Hoe voorkomt u besmetting, en bestaat er een vaccin? Loopt heel Afrika risico, en komt gele koorts ook in andere delen van de wereld voor? In dit artikel hebben we de belangrijkste informatie over gele koorts voor u samengebracht.

Wat is gele koorts?

Gele koorts is een acute virale ziekte die voorkomt in sommige landen in Afrika en Zuid-Amerika. Het gelekoortsvirus wordt overgedragen via de beet van een bepaalde muggensoort die met dit virus besmet is. De ziekte heet gele koorts omdat in zeldzame gevallen een gele verkleuring van de huid ontstaat: geelzucht.

Gele koorts veroorzaakt veel angst, maar voor reizigers is besmetting in werkelijkheid zeer zeldzaam. Het virus treft vooral mensen in landen waar de ziekte endemisch is. Volgens de WHO gaat het om 47 landen. Belangrijk om te weten is dat 90% van alle gevallen van gele koorts voorkomt op het Afrikaanse continent ten zuiden van de Sahara, met name in West- en Centraal-Afrika.

Die regionale spreiding hangt samen met de bron van het virus, of nauwkeuriger: met de dieren die het virus overbrengen. Dat zijn muggen van de soort Aedes aegypti, herkenbaar aan witte stippen en strepen op het lichaam, die ook wel gelekoortsmuggen worden genoemd. Deze kleine insecten dragen veel ziekteverwekkers bij zich: meer dan 50 soorten virussen en enkele parasieten die gevaarlijk zijn voor dieren. In Zuid- en Midden-Amerika komen daarnaast meerdere muggensoorten uit het geslacht Haemagogus voor die gele koorts kunnen overdragen.

De gelekoortsmuggen komen oorspronkelijk uit Afrika, maar werden tijdens de periode van de slavenhandel in Zuid- en Midden-Amerika geïntroduceerd. In Azië bestaat een verwante muggensoort, maar die draagt gele koorts niet over. Zorgwekkend is dat vector-muggen door de opwarming van de aarde hun leefgebied uitbreiden. Er zijn al waarnemingen bekend in de Verenigde Staten en aan de rand van Europa: in Turkije en in Zuid-Frankrijk. Het is opnieuw een negatieve consequentie van wereldwijde klimaatverandering.

Sinds 2017 is wereldwijd de strategie voor het uitbannen van gelekoortsepidemieën (EYE) van kracht. Deze wordt gecoördineerd door de Wereldgezondheidsorganisatie, het VN-kinderfonds UNICEF en de wereldwijde alliantie voor vaccins en immunisatie. Het doel van dit samenwerkingsverband van 40 landen is om gevallen van gele koorts te monitoren en tijdig op uitbraken te reageren, zodat de ziekte zich niet wereldwijd kan verspreiden.

Symptomen van gele koorts

Om de ziekte snel te herkennen, moet men haar kunnen diagnosticeren, bij voorkeur zo vroeg mogelijk. Bij gele koorts is dat niet eenvoudig. De meeste mensen die door een besmette mug worden gebeten, merken zelfs geen enkel ziekteverschijnsel en herstellen vrij snel, zonder gevolgen. Wie eenmaal gele koorts heeft doorgemaakt, hoeft er overigens nooit meer bang voor te zijn: de immuniteit is blijvend.

De ziekte kan zich ook duidelijker manifesteren. Vaak begint ze echter met milde symptomen, waardoor de diagnose lastig blijft.

De milde vorm van de ziekte

Als er symptomen optreden, gebeurt dat meestal 3 tot 6 dagen na contact met het virus. De eerste verschijnselen van gele koorts zijn koorts, hoofdpijn, rugpijn en algemene spierpijn in het hele lichaam, zwakte en snelle vermoeidheid, verlies van eetlust en in sommige gevallen misselijkheid en braken. Bij zulke algemene klachten is het moeilijk te begrijpen wat er precies in het lichaam gebeurt.

Soms kan bloedonderzoek helpen om gele koorts vast te stellen. In de meeste gevallen komt het daar niet van, omdat de ziekte vanzelf afneemt. Meestal herstelt iemand binnen een week volledig, of zelfs sneller, binnen 3–4 dagen. Bij sommige patiënten duurt het herstel langer en kan een gevoel van vermoeidheid nog enkele maanden aanhouden, maar uiteindelijk rekent het lichaam doorgaans zelf met het virus af.

Het verraderlijke van gele koorts is echter dat een klein deel van de besmette mensen zich na de eerste dag beter lijkt te voelen en dat alle eerste symptomen lijken te verdwijnen, waarna plotseling een sterke verslechtering optreedt.

De ernstige vorm van gele koorts

In ongeveer 15% van de gevallen keert de ziekte na het verdwijnen van milde symptomen plotseling in volle hevigheid terug. De temperatuur stijgt opnieuw sterk, er ontstaat buikpijn en soms treedt ook geelzucht op: de huid en het oogwit kleuren geel. Op dat moment zijn inwendige organen aangetast, meestal de lever en de nieren, wat onder meer zichtbaar kan worden aan donkergekleurde urine.

Het ernstigste dat kan gebeuren, is een inwendige bloeding. Symptomen daarvan zijn bloedverlies uit openingen in het hoofd – uit de mond, neus, ogen of oren – en bloed in de ontlasting. Inwendige orgaansystemen raken in shock en vaak kan het lichaam dit niet aan. Het Amerikaanse CDC schat dat 30% tot 60% van de mensen bij wie gele koorts zich tot het ernstige stadium ontwikkelt, overlijdt.

Wat is de oorzaak van gele koorts?

Waardoor wordt deze tropische ziekte veroorzaakt? De veroorzaker is een virus met de naam Viscerophilus tropicus. Het is een van de 53 flavivirussen die vogels en zoogdieren treffen, waaronder mensen. Alle flavivirussen worden overgedragen door muggen of teken. Hoewel deze virussen wereldwijd uiteenlopende ziekten veroorzaken, zijn ze vernoemd naar gele koorts: het Latijnse woord flavus betekent “geel”.

Dit virus circuleert in populaties van primaten. Omdat mensen tot de primaten behoren, kan het ons ook treffen. Voor overdracht van mens op mens zijn vectoren nodig, en die rol wordt vervuld door muggen. Naast de al genoemde en meest voorkomende Aedes aegypti bestaan er andere soorten, zoals Aedes africanus, en meerdere in Zuid-Amerika inheemse soorten die het virus kunnen dragen. Zij behoren niet tot het geslacht Aedes, maar tot de geslachten Haemagogus en Sabethes, en vormen een gevaar voor niet-menselijke primaten.

Het is specifiek de vrouwelijke Aedes aegypti-mug die het virus overdraagt. Wanneer zij bloed zuigt van een besmette mens of aap, neemt zij het gelekoortsvirus op en geeft zij het via haar speeksel door aan het volgende slachtoffer. De muggen kunnen het virus ook doorgeven aan hun larven; eenmaal volwassen zijn deze muggen dan vanaf hun geboorte drager van het virus.

Het virus kan niet rechtstreeks van mens op mens worden overgedragen, en ook niet direct tussen apen en mensen. Het heeft dus geen zin om bang te zijn voor mensen die gele koorts bij zich dragen.

Het gelekoortsvirus kent drie overdrachtscycli. Mogelijk bent u deze indeling tegengekomen: jungle of sylvatisch, intermediair of savanne, en stedelijk. Elke cyclus is genoemd naar het type gebied waarin de verspreiding plaatsvindt.

Gele koorts in de junglecyclus wordt overgedragen tussen apen die in vochtige regenwouden leven. Mensen kunnen besmet raken als zij in de jungle moeten werken. Deze vorm van besmetting met gele koorts is de enige in Zuid-Amerika; daarom wordt slechts 10% van alle gevallen wereldwijd op dat continent geregistreerd.

Stedelijke gele koorts begint wanneer mensen die in junglegebied besmet zijn geraakt, naar dichtbevolkte steden komen. Daar brengen muggen van de geslachten Aedes en Haemagogus het virus snel over van besmette mensen op andere mensen. Dit leidt tot uitbraken van gele koorts in Afrika. Ook savannegelekoorts, ook wel intermediaire gele koorts genoemd, komt op hetzelfde continent voor. Dit is de meest voorkomende cyclus, waarbij mensen en apen in landelijke gebieden vaak in contact komen met besmette muggen die zich zowel in de natuur als dicht bij woningen voortplanten.

Mensen bevorderen overigens zelf de voortplanting van muggen rond hun huizen en vergroten daarmee het risico op overdracht van ziekteverwekkers. De favoriete leefomgeving van muggen is stilstaand water, in de buurt waarvan vrouwtjes hun larven afzetten. Om dat te voorkomen, moet water stromen of regelmatig worden ververst. Alle vormen van stilstaand water, natuurlijk of kunstmatig, zijn in dat opzicht gevaarlijk, ook watercontainers en losse voorwerpen waarin regenwater zich kan verzamelen: blikjes, banden en ander huishoudelijk afval.

Wie loopt risico op gele koorts?

Vooral mensen in West- en Centraal-Afrika lopen risico. Door het ontbreken van hoogwaardige statistieken in sommige van deze landen zijn er geen exacte cijfers en bestaat er geen volledig duidelijk beeld van de verspreiding van gele koorts. Medewerkers van de WHO moeten daarom simulaties uitvoeren en hun gegevens daarop baseren. Die laten bijvoorbeeld zien dat in 2013 mogelijk 84.000–170.000 Afrikanen met de ernstige vorm van de ziekte zijn gediagnosticeerd en dat 29.000–60.000 mensen mogelijk zijn overleden.

Landen waar in het hele land een hoog besmettingsrisico bestaat, zijn Kaapverdië, Senegal, Guinee-Bissau, Gambia, Guinee, Sierra Leone, Liberia, Ivoorkust, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin, Nigeria, Kameroen, Equatoriaal-Guinea, Gabon, Republiek Congo, Democratische Republiek Congo, Sao Tomé en Principe, Angola, Centraal-Afrikaanse Republiek, Zuid-Soedan, Oeganda en Burundi. Er zijn ook enkele landen waar het besmettingsgevaar alleen in bepaalde regio’s aanwezig is. Dat zijn Mauritanië, Mali, Niger, Tsjaad, Soedan, Ethiopië en Kenia. Voor reizen naar een van deze landen adviseert het Amerikaanse CDC vaccinatie tegen gele koorts.

Er zijn verschillende buurlanden waar gele koorts niet voorkomt en waar lokale ministeries van Volksgezondheid maatregelen nemen om te voorkomen dat de ziekte er opduikt. Zo kan bij binnenkomst een vaccinatiebewijs worden gevraagd aan inwoners van endemische landen en aan reizigers die daar langere tijd in transit zijn geweest. Als u rechtstreeks naar deze landen vliegt, bestaat er geen advies om u te laten vaccineren. Voor de zekerheid is het wel goed om ze te kennen: Eritrea, Djibouti, Somalië, Rwanda, Tanzania en Zambia.

Voor de landen van het Zuid-Amerikaanse continent en omliggende regio’s behoren inwoners van Panama, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Paraguay, Argentinië, Brazilië, Venezuela, Trinidad en Tobago, Guyana, Suriname en Frans-Guyana tot de risicogroep. Vaccinatie wordt ook aanbevolen voor reizigers naar al deze landen. Daarbij is het belangrijk te onthouden dat niet alle regio’s van deze landen besmette muggen kennen. In Argentinië bestaat het besmettingsrisico bijvoorbeeld alleen in een klein gebied in het noorden van het land.

150–350 jaar geleden was gele koorts vooral een ziekte van zeevaarders, bekend onder namen als “Yellow Jack” of “zwarte braakselziekte”. Af en toe bereikte de ziekte Noord-Amerika en Europa, waar ze uitbraken veroorzaakte. Destijds begreep men de oorzaken van de ziekte nog niet. Pas in de tweede helft van de 19e eeuw werd voor artsen duidelijk dat het om een virale ziekte ging en dat de ziekteverwekker door muggen werd overgedragen. Tegenwoordig wordt de strijd tegen gele koorts zowel nationaal als wereldwijd gevoerd. Daarbij gaat het vooral om preventie.

Hoe wordt gele koorts behandeld?

Helaas zijn er geen bekende behandelingen voor ziekten die door flavivirussen worden veroorzaakt, en gele koorts vormt daarop geen uitzondering. Er bestaan geen geneesmiddelen of medische behandelingen tegen de ziekte zelf. Hetzelfde geldt voor tekenencefalitis, Japanse encefalitis, dengue en westnijlkoorts.

Als de toestand verslechtert, kunnen patiënten worden opgenomen in het ziekenhuis. Artsen ondersteunen het lichaam in de strijd tegen het virus met symptomatische behandeling. Interventies zijn vaak nuttig bij koorts, uitdroging, lever- en nierfalen en ernstige pijn. Mensen met gele koorts krijgen het advies om te rusten en veel vocht te drinken.

Preventie wordt beschouwd als de meest effectieve manier om gele koorts te voorkomen.

Hoe voorkomt u gele koorts?

Hier gaan we niet uitgebreid in op de maatregelen die landen en internationale organisaties nemen. Daaronder vallen nationale vaccinatieprogramma’s en de bestrijding van vector-muggen. Deze methoden zijn effectief in landen die aanzienlijke bedragen aan gezondheidszorg kunnen besteden. Veel Afrikaanse landen hebben daarentegen hulp van buitenaf nodig. Voor reizigers is het daarom verstandig om individuele preventieve maatregelen te nemen.

Vaccin

De zekerste manier om beschermd te zijn, is vaccinatie tegen gele koorts. Het vaccin werd al in 1937 ontwikkeld op basis van een verzwakte virusstam. Het wordt als veilig beschouwd en heeft doorgaans milde bijwerkingen. Bovendien is het vrij toegankelijk en relatief goedkoop.

De injectie wordt toegediend in de deltaspier van de schouder. Het middel begint met het immuunsysteem te reageren en na 10 dagen is er een stabiele weerstand tegen de ziekteverwekker opgebouwd. Vanaf dat moment wordt het vaccinatiebewijs als geldig beschouwd, en dat blijft het de rest van uw leven. Eén dosis zorgt voor levenslange immuniteit.

Vaccinatie wordt aanbevolen voor iedereen die naar landen reist waar gele koorts endemisch is. Men gaat ervan uit dat niet-inheemse bevolkingsgroepen in tropisch Afrika en Zuid-Amerika bij confrontatie met gele koorts een grotere kans hebben op een ernstige vorm van de ziekte dan de oorspronkelijke bevolking van die regio’s.

Bescherming tegen muggenbeten

Zowel de WHO als het Amerikaanse CDC beschouwen preventieve maatregelen tegen door muggen overgedragen ziekten als zeer effectief.

Voor iedereen die naar risicogebieden reist, zijn deze maatregelen eenvoudig toe te passen.

Preventieve maatregelen zijn onder meer:

• het gebruik van insectenwerende middelen;

• het dragen van een lange broek en kleding met lange mouwen;

• verblijf in hotels met horren voor de ramen of airconditioning;

• slapen onder een klamboe boven het bed.

Muggen vliegen meestal ’s avonds en ’s nachts uit om te steken. Aedes aegypti is echter ook overdag actief. Bescherming is dus op elk moment van de dag nodig.

Werkzaam tegen insecten zijn stoffen die DEET (di-ethyltoluamide), icaridine (picaridine), etherische olie van citroeneucalyptus, para-menthaandiol of 2-undecanon, en IR3535 bevatten. Deze middelen weren teken en muggen in elke regio van de wereld. Als u tegelijk zonnebrandcrème gebruikt, breng dan het insectenwerende middel over de aangebrachte crème aan op de onbedekte huid.

Een lange broek en sokken, evenals bovenkleding met lange mouwen, vormen in de meeste gevallen een beschermende laag. Muggen kunnen echter door dunne stof heen steken, waardoor het beter is om kleding met permethrin te behandelen. Dit insecticide is nuttig omdat het, eenmaal op kleding aangebracht, zelfs na meerdere wasbeurten werkzaam blijft. Belangrijk is wel dat u het niet op uw eigen huid aanbrengt.

Ook klamboes kunnen met permethrin worden behandeld. Klamboes zijn zeer gebruikelijk in Afrika en aanwezig in vrijwel elk hotel. Op sommige plaatsen hangen ze vast aan het plafond boven het bed, terwijl elders voor een elegantere oplossing in de vorm van een hemelbed is gekozen. U kunt ook uw eigen klamboe kopen en ermee reizen, zonder vooraf onzeker te zijn over de omstandigheden in de accommodatie. Let bij het kiezen van een klamboe op de volgende richtlijnen: compact, wit en rechthoekig, met ongeveer 24 openingen per cm².

10 feiten over gele koorts

Samengevat zijn dit de 10 belangrijkste feiten over deze tropische ziekte.

1. Gele koorts wordt veroorzaakt door een virus dat kan worden overgedragen door besmette vrouwelijke muggen van bepaalde soorten. Mensen en andere primaten zijn vatbaar voor deze ziekte. Het virus wordt niet van mens op mens overgedragen.

2. Het gelekoortsvaccin bestaat uit één injectie en biedt levenslange bescherming. De injectie wordt in de schouder toegediend. De immuniteit ontwikkelt zich binnen 10 dagen en blijft levenslang bestaan.

3. De ziekte komt alleen voor in sommige landen in Afrika en Zuid-Amerika.

4. Bij besmetting met gele koorts krijgen mensen in 90% van de gevallen geen ernstige complicaties. De meeste mensen herstellen volledig binnen 3–4 dagen.

5. De eerste symptomen van gele koorts zijn koorts, hoofdpijn, spierpijn, verlies van eetlust, braken en een algemeen gevoel van zwakte. Deze symptomen kunnen 3 tot 6 dagen na besmetting optreden.

6. Geelzucht met gele verkleuring van huid en ogen, bloedingen uit neus, mond, ogen of oren, bloed braken en bloed in de ontlasting worden als ernstige symptomen beschouwd. Ze komen voor in ongeveer 15% van de gevallen. In de regel overlijdt tot de helft van de mensen bij wie de ziekte zich verder ontwikkelt tot de ernstige fase binnen een week.

7. Naast vaccinatie behoren vectorbestrijding en persoonlijke bescherming tot de beste preventieve maatregelen: het uitroeien van potentieel gevaarlijke muggensoorten via overheidsprogramma’s, en het gebruik van insectenwerende middelen, horren voor ramen, klamboes boven bedden en kleding die armen en benen bedekt.

8. Inwoners van 47 landen in Afrika en in Zuid- en Midden-Amerika lopen risico.

9. Staten die grenzen aan landen waar gele koorts endemisch is, vereisen een vaccinatiebewijs.

10. Reizigers uit niet-endemische landen krijgen zeer zelden gele koorts.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen