Servals. Prachtige wilde katten van Afrika

In dit artikel leest u meer over servals: hoe ze eruitzien, hoe ze leven en hoe u het verschil herkent tussen een serval en andere katachtigen, zoals de cheeta. Zijn servals geschikt als huisdier? Waar leven ze in hun natuurlijke omgeving en hoe ziet u ze in het wild? De antwoorden vindt u in dit artikel van Altezza Travel.

Wat zijn servals?

De serval is een wilde kat die van nature voorkomt op de savannes en in de bossen van Afrika. Wie de verschillen tussen wilde katachtigen niet goed kent, kan de serval verwarren met de cheeta, jaguar, luipaard of met gevlekte katten uit Zuid-Amerika (geslacht Leopardus), zoals de ocelot. Die gelijkenis komt door de gevlekte vacht, een patroon dat bij veel soorten voorkomt. Toch is de nauwste wetenschappelijk bevestigde verwant van de serval onder de wilde katten de Afrikaanse goudkat. Samen met de caracal behoren de serval en de goudkat tot één afstammingslijn: hun voorouder was de eerste kat die zich in Afrika vestigde.

In werkelijkheid is de serval eenvoudig van alle andere katten te onderscheiden aan zijn oren: die zijn uitzonderlijk groot en staan rechtop, als twee huisjes op de rand van een heuvel. De serval staat bovendien bekend om zijn voortreffelijke gehoor; hij hoort zelfs knaagdieren die zich onder de grond verplaatsen. Zodra dit roofdier trillingen waarneemt, gebruikt het zijn scherpe klauwen om razendsnel in de aarde te graven. Enkele seconden later zit de prooi in de greep van de serval. Geen muis blijft veilig onder de grond wanneer een hongerige serval met zijn enorme oren naar een maaltijd zoekt.

Een ander opvallend kenmerk van de serval zijn zijn lange, sterke poten. Anders dan de cheeta kan hij zijn prooi niet lang achtervolgen, maar over korte afstanden beweegt de serval zich zeer snel. Die poten stellen de kat ook in staat om vlot in bomen te klimmen en boomklipdassen te vangen, of hoog op te springen om een vliegende vogel uit de lucht te slaan. Met een schofthoogte van 60 centimeter kan de serval meer dan 2 meter hoog springen. Met een korte aanloop haalt hij sprongen van 4 meter in de lengte.

Deze prachtige dieren leven in Afrika, ten zuiden van de Sahara. Ooit kwamen ze ook in het noorden van het continent voor, maar door menselijke jacht zijn ze daar inmiddels bedreigd. In Centraal-Afrika en vooral in Oost-Afrika is de serval daarentegen algemeen; zo maakt het volledige grondgebied van Tanzania deel uit van zijn leefgebied.

Tijdens een van de safariprogramma's van Altezza Travel ziet u servals mogelijk met eigen ogen in het wild. Al deze reizen voeren langs nationale parken waar servals in hun natuurlijke habitat leven. Gaat u op safari, vraag uw gids dan om naar deze dieren uit te kijken en, wanneer mogelijk, gebieden te bezoeken waar de kans groot is om deze elegante wilde katten te zien. De beste periode is het einde van de droge seizoenen: februari en de eerste helft van maart, en september-oktober, wanneer het gras minder hoog staat. Na de regens is de begroeiing dicht en hoog, waardoor een serval veel moeilijker te ontdekken is.

Wetenswaardigheden over servals

Servals vestigen zich bij voorkeur op savannes of in open bosgebieden, waar hoog gras volop aanwezig is. Dat landschap is ideaal om op knaagdieren te jagen en zich voor vijanden te verschuilen. Toch zijn er ook waarnemingen van deze katten op grote hoogte, bijvoorbeeld in de grassen van de afro-alpiene weiden van de Kilimanjaro, op 3.800 meter.

Opvallend is dat de kleur van de vacht verschilt tussen ondersoorten die op de vlaktes leven en servals die in bosgebied voorkomen. Savannebewoners zijn lichter en hebben meer vlekken, terwijl servals tussen de bomen een andere camouflage hebben ontwikkeld: hun vacht is bruiner van tint en strepen overheersen vaker dan vlekken.

Wie goed kijkt, ziet op de achterkant van de oren van de serval één witte streep, boven en onder omrand door zwarte vlekken. Dit patroon wordt meestal "valse ogen" genoemd. Wetenschappers discussiëren over de functie van dit kleurkenmerk, maar zijn het erover eens dat het een belangrijke rol speelt in communicatie. De aanname dat katten met hun "valse ogen" roofdieren ervan weerhouden om hen van achteren aan te vallen, klinkt aannemelijk.

Hoewel het uitstekende jagers zijn, ontsnappen deze sierlijke wilde katten niet aan de gevaren van Afrika. Servals worden bejaagd door hyena's, Afrikaanse wilde honden, luipaarden en grote roofvogels. Ook leeuwen en nijlkrokodillen vallen hen soms aan. Servalkittens kunnen ten prooi vallen aan slangen, roofvogels, honingdassen en mangoesten. Zelf eten servals vooral kleine knaagdieren: ratten, muizen en spitsmuizen. Ook reptielen, vogels en insecten staan op het menu. Af en toe laten servals zich verleiden tot grotere prooien, zoals kleine antilopen als duikers, hazen en grotere vogels. Omdat servals graag in de buurt van water leven, vullen ze hun dieet soms aan met kikkers en zelfs vis. Opmerkelijk is ook dat ze van water houden, net zoals bijvoorbeeld jaguars en tijgers er niet voor terugschrikken nat te worden. In tegenstelling tot de meeste andere katachtigen kunnen servals echter gewoon in het water spelen en zich daar zichtbaar mee vermaken.

Deze elegante katten jagen door laag bij de grond te blijven en langzaam door bamboe- of grasbegroeiing te bewegen. Zodra ze een prooi hebben gevonden, naderen ze die langzaam en geruisloos. Als echte wilde katten zijn servals zeer geduldig: ze kunnen 15 minuten lang onbeweeglijk blijven om hun prooi niet te verjagen. Op ongeveer 3 meter afstand van het slachtoffer maakt de serval een plotselinge sprong, waarbij hij vertrouwt op zijn sterke achterpoten. Met de voorpoten slaat de kat de prooi uit balans of doodt hij deze direct; een dier als een rat heeft dan weinig kans om te ontsnappen.

Servals jagen bij voorkeur 's nachts en leggen daarbij tot 4 kilometer per keer af. Deze katten kunnen ook overdag actief zijn, al brengen ze, net als veel roofdieren in Afrika, de hete uren meestal rustend in de schaduw door. Servals zijn bijzonder efficiënte jagers en vangen hun prooi in 50-60% van de pogingen. Bij observaties in Ngorongoro bleek dat deze kat in 24 uur gemiddeld 15-16 prooien doodt.

De meest kenmerkende eigenschappen van servals zijn natuurlijk hun lange poten en oren, die in verhouding tot het lichaam de langste zijn van alle katachtigen. Hun lange poten maken hen uitzonderlijke springers en geven hun gedrag een speels karakter. Er zijn waarnemingen bekend van servals die in een jachtsprong 4 meter hoog springen en een vogel op 3 meter hoogte uit de lucht slaan. Ook klimmen deze katten vaak in bomen, soms puur uit speelsheid. Hun lange, brede oren, die onafhankelijk van elkaar 180 graden kunnen draaien, helpen hen succesvoller te jagen en andere roofdieren te ontwijken. Hun opmerkelijke vermogen om prooien te vangen heeft een merkbaar effect op het aantal knaagdieren. Door tot 4.000 knaagdieren per jaar te doden, per serval, houden deze katten populaties onder controle en zijn ze nuttige buren voor mensen.

Waar leven servals?

De noordelijke grens van het huidige leefgebied van de serval wordt bepaald door de Sahara. Ook rond het Congobekken in het westen van het continent komt de soort niet voor, net zomin als in zuidwestelijk Afrika. Ooit kwamen servals ten noorden van de Sahara veel voor, maar tegenwoordig worden ze in Algerije als uitgestorven beschouwd. In Marokko is hun aanwezigheid niet overtuigend bevestigd; er zijn alleen losse meldingen van kleine aantallen dieren. In Tunesië stierf de serval uit, waarna een kleine populatie werd uitgezet in het Feijda National Park. De droevigste geschiedenis van de serval speelde zich af in de Republiek Zuid-Afrika. Daar werd de serval voor het eerst door Europeanen gezien en beschreven, maar de ondersoorten die er leefden zijn inmiddels volledig verdwenen, uitgeroeid door de mens.

In Oost-Afrika is de serval, net als in de rest van zijn leefgebied, talrijk. In Tanzania observeren wetenschappers hem bijvoorbeeld vaak in de Ngorongoro-krater. Juist daar onderzochten onderzoekers het succespercentage van de jacht van servals, evenals hun paartijd; voor Ngorongoro valt die aan het einde van het droogseizoen, van september tot november. In deze periode worden servalkittens geboren. Opmerkelijk is dat de ouders soms nesten maken in holen die zijn achtergelaten door stekelvarkens en aardvarkens. Vaker ligt het nest gewoon in het gras. Wie nationale parken met terreinwagens bezoekt, moet daarom de regels volgen en niet van de aangewezen route afwijken, om te voorkomen dat pasgeboren kittens worden overreden.

Servals komen ook voor in andere nationale parken van Tanzania, zoals Serengeti, Lake Manyara en andere parken. Deze katten geven de voorkeur aan vlakke graslanden in de buurt van moerassen, meren en rivieren. Daar begint de zoektocht naar servals het best.

Hebben servals bescherming nodig?

Strikt genomen heeft deze soort geen bijzondere menselijke maatregelen nodig om verdwijning te voorkomen. De serval staat als niet bedreigd vermeld op de Rode Lijst van bedreigde soorten van de IUCN en de populatie is stabiel. Alleen de zeer kleine en geïsoleerde populaties in Noord-Afrika staan op de rand van uitsterven.

Het droogleggen van wetlands en de uitbreiding van weidegronden kunnen een bedreiging vormen voor de soort. Beide leiden tot een afname van het aantal knaagdieren, die op hun beurt 80-97% van het dieet van de serval vormen. Toch zijn ook hier geen kritieke veranderingen gaande. Integendeel: er zijn zelfs aanwijzingen dat servals terugkeren naar gebieden waaruit ze eerder waren verdreven.

In sommige Afrikaanse landen wordt nog steeds op servals gejaagd, al gebeurt dat niet op grote schaal. Op lokale markten zijn deze katten gewild om hun fraaie, luipaardachtige vacht. Bepaalde lichaamsdelen, zoals tanden en klauwen, worden soms gebruikt voor rituele doeleinden en in zogenoemde traditionele geneeskunde. Dit geldt voor enkele landen in West-Afrika en is geen verschijnsel dat het hele continent betreft.

Veel zorgwekkender is het houden van servals als dieren in menselijke huizen. Deze katten zijn mooi, sierlijk en verrassend loyaal aan degenen aan wie ze gewend raken. Tegelijkertijd behouden ze de eigenschappen van wilde dieren en worden het lastige huisdieren, wat veel problemen oplevert voor zowel het huishouden dat ze houdt als voor de serval zelf.

Zijn servals geschikt als huisdier? Wat zijn de alternatieven?

Kleine servalkittens zijn ongelooflijk aandoenlijk. Ze zijn speels, nieuwsgierig en aanhankelijk. Precies daarom willen veel mensen servals als huisdier nemen en binnenshuis houden.

In het wild leven servals gemiddeld ongeveer 10 jaar, maar in gevangenschap kan hun levensduur doorgaans oplopen tot 20 jaar. Dat geldt echter meestal wanneer servals professioneel worden verzorgd in een geschikte omgeving. Onder gewone huiselijke omstandigheden is de serval vatbaar voor ziekten door contact met andere diersoorten en door het leven in een zeer onnatuurlijke habitat. Een veelvoorkomend probleem is bovendien dat eigenaren niet kunnen voldoen aan alle veterinaire en voedingsbehoeften van deze wilde kat.

Interessant genoeg heeft juist de serval bijgedragen aan de hybride soort die is uitgegroeid tot het meest begeerde en duurste van alle huiskattenrassen. Het gaat om de Savannah. De eerste kittens werden in 1986 geboren uit een mannelijke serval en een vrouwelijke huiskat. Dit ras werd jarenlang zorgvuldig ontwikkeld en in 2001 officieel erkend.

Savannah-katten worden beschouwd als rustig, trainbaar, flexibel en zeer loyaal. Ze kunnen goed omgaan met andere huisdieren en wedijveren in trouw aan hun eigenaar zelfs met honden. Velen zullen het ermee eens zijn dat dit voor een huiskat een zeldzame eigenschap is.

Tegelijkertijd hebben Savannah-katten veel ruimte nodig om aan hun behoefte aan beweging en verkenning te voldoen. Ze kunnen niet voortdurend in huis worden gehouden. Net als hun wilde voorouders zijn ze bovendien dol op water en spelen ze er graag op allerlei manieren mee. Voor sommige Savannah-eigenaren wordt dat zelfs een probleem: een waterbak wordt door deze katten gezien als een spannend speeltje.

Vandaag de dag is de Savannah nog altijd het duurste huiskattenras. En als u hebt gehoord van het Ashera-ras, waarvan werd beweerd dat het het zeldzaamste en extreem kostbare ras was, dan is het goed om te weten dat dit nog steeds dezelfde Savannah is die fraudeurs als een nieuw, bijzonder ras hebben verkocht. Huiskatten die uit servals zijn gefokt, vormen een beter alternatief dan servals zelf, die zonder goede reden als huisdier worden gehouden.

Servals horen eerder in het wild dan in gevangenschap

Een serval thuis houden is geen goed idee. Allereerst is het slecht voor het dier zelf, dat ruimte nodig heeft en alle kenmerken van zijn natuurlijke omgeving. Zonder die omstandigheden voelt de serval zich niet goed en kan hij ziek worden. Het is onethisch om een wilde kat te kopen en op te sluiten binnen de grenzen van een mensenhuis. In veel landen, zoals Canada en de Verenigde Staten, is het bezit van een serval illegaal, althans in de meeste provincies en staten. In andere regio's is vaak een vergunning nodig om een serval te mogen houden.

Servals in het wild vangen is illegaal. Dat betekent dat elke aankoop van een serval rechtstreeks stroperij ondersteunt. Het is ongeveer hetzelfde als het kopen van een neushoornhoorn, een olifantenslagtand of een luipaardvel. In al deze gevallen heeft ergens in Afrika een stroper een mooi en vrij dier gedood of verminkt, waarschijnlijk met als gevolg dat familie- of kuddeleden zonder bescherming en steun achterblijven. Het betekent ook dat hij het opnieuw zal doen, telkens weer, omdat er op de zwarte markt vraag bestaat naar het exotische dier of naar een deel ervan. Dit is het systeem waardoor stroperij in arme landen kan voortbestaan: mensen met geld en vreemde grillen zetten mensen in nood aan tot criminele daden die dieren schaden.

Onvrijwillig en langdurig verblijf in een beperkte ruimte veroorzaakt onvermijdelijk gedragsproblemen bij een wild dier, zeker bij een soort die zo intelligent en actief is als de serval. In één nacht moet een serval 2-4 km kunnen lopen en verkennen, iets wat geen enkele stadsbewoner kan bieden. Deze katten laten zich nauwelijks trainen, wat betekent dat ze zich gedragen zoals in het wild: ze markeren hun territorium en graven met hun klauwen in de grond, of in alles wat op grond lijkt, zoals zachte meubels.

Ook de verzorging van het dier en het aanbieden van een specifiek dieet dat voor bijna 100% uit rauw vlees bestaat, vormen een enorme uitdaging. Is iedereen bereid om dagelijks 15 verse rattenkarkassen voor zijn huisdier te regelen? Voor een goede spijsvertering moet de serval bovendien hele knaagdieren eten, inclusief vacht en alles wat daarbij hoort. Ook het jachtinstinct van deze wilde kat mag niet worden vergeten: eigenaren, maar ook hun gasten en buren, kunnen daardoor met ernstige problemen te maken krijgen.

Pogingen om exotische wilde dieren tot huisdier te maken, lopen zelden goed af. Vaak eindigt het in ongelukken, ingrijpen door autoriteiten en politie, of wordt het dier, zodra het de onverantwoordelijke eigenaar teleurstelt, op straat gezet. Dan is de kat bang, verdwaald, lijdt hij onder aanvallen van honden en andere dieren en sterft hij vaak van honger, omdat hij buiten zijn vertrouwde habitat niet kan jagen en overleven. De wilde kat heeft zijn overlevingsvaardigheden en instincten verfijnd op Afrikaanse savannes, in bossen en in wetlands. De stedelijke omgeving is daarom vreemd en zeer gevaarlijk voor de serval.

Het is duidelijk dat de serval geen soort is die geschikt is voor gevangenschap. Veel beter is het om hem in het wild te observeren. Wie deze sierlijke katten met lange poten en grote, schotelvormige oren wil zien, reist naar Afrika, gaat op safari en bestudeert ze op de savanne. Zo ontstaan herinneringen die een leven lang meegaan, zonder in te grijpen in hun bestaan.

Elke vorm van dierenmishandeling wijzen we af. Verantwoord toerisme betekent dat u dicht bij leefgebieden van wilde dieren verblijft op speciaal daarvoor ontworpen plekken, dieren en hun gedrag observeert binnen de regels van de nationale parken, verhalen en feiten over de dieren hoort van uw gids en prachtige foto's maakt die blijvend waarde hebben. Met een van de safarireizen van Altezza Travel, zoals de uitgebreide 7-daagse safari door Tarangire, Ngorongoro en Serengeti, ziet u de indrukwekkende servals in het wild, in hun eigen leefgebied.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.

Meer interessante artikelen