Gamow-zak op de Kilimanjaro: waarom Altezza Travel deze niet gebruikt

De Gamow-zak wordt in de wildernisgeneeskunde gebruikt bij ernstige hoogteziekte wanneer een snelle afdaling niet mogelijk is. Onder de juiste omstandigheden kan het een effectief, zelfs levensreddend hulpmiddel zijn. Voor een Kilimanjaro-trekking geldt dat echter niet. Hieronder leest u waarom we er bewust voor kiezen geen Gamow-zakken mee te nemen op onze expedities.

Wat is een Gamow-zak?

Medische naslagwerken beschrijven de Gamow-zak als een draagbare hyperbare kamer. Het principe is eenvoudiger dan het klinkt: het is een luchtdichte nylon zak die ingepakt ongeveer het formaat heeft van een gewone duffel- of sporttas, en openvouwt als een slaapzak. Bij een noodsituatie met ernstige acute bergziekte, zoals hoogtelongoedeem of hoogte-hersenoedeem, wordt de patiënt erin gelegd en wordt met een pomp lucht naar binnen gebracht. De verhoogde druk geeft het lichaam het equivalent van een afdaling van ongeveer 1.500 tot 1.800 meter. 

De zak werd eind jaren tachtig ontwikkeld door microbiologieprofessor Igor Gamow. Hij werd voor het eerst in het veld gebruikt tijdens een Everest-expeditie in 1988 en is sindsdien een vast onderdeel van de wildernisgeneeskunde. Het belangrijkste doel is een patiënt op hoogte te stabiliseren wanneer snelle afdaling of evacuatie niet direct mogelijk is, bijvoorbeeld door het weer, het tijdstip van de dag of moeilijk terrein. Belangrijk om te onthouden: een Gamow-zak bootst afdaling alleen na en vervangt geen daadwerkelijke evacuatie. 

Waar en wanneer het gebruik van een Gamow-zak gerechtvaardigd is

De Wilderness Medical Society (WMS), de toonaangevende internationale organisatie op het gebied van wildernisgeneeskunde, is hierover duidelijk:

Denk aan de hooggelegen kampen van Everest, K2 of Denali. Een klimmer heeft ernstige ademhalingsproblemen, is sterk verzwakt, verward en verliest zijn coördinatie. De hoogte ligt boven 5.000 meter. Het weer maakt helikopterevacuatie onmogelijk en door de technische moeilijkheid van het terrein is snel naar beneden dragen geen optie. In zo’n situatie is een Gamow-zak een van de weinige manieren om tijd te winnen: de patiënt stabiliseren en wachten op een geschikt moment voor evacuatie. 

De uitdagingen bij het gebruik van een Gamow-zak

Marketingteksten van touroperators blijven meestal beperkt tot formuleringen als “bootst snelle afdaling na”. Over de operationele moeilijkheden en risico’s wordt veel minder gezegd. Toch zijn die aanzienlijk.

Voortdurende handmatige bediening

De getroffen klimmer wordt in de zak gelegd, waarna deze wordt afgesloten en door het naar binnen pompen van lucht onder druk wordt gebracht. Koolstofdioxide dat de patiënt uitademt, ontsnapt via een ventiel, terwijl van buitenaf continu verse lucht wordt ingebracht. Dit moet handmatig gebeuren door een getraind lid van het bergteam, doorgaans met 10–20 pompbewegingen per minuut, volgens de instructies van de fabrikant. Als het pompen stopt of verkeerd wordt uitgevoerd, kan het koolstofdioxidegehalte in de zak snel gevaarlijk stijgen.

Risico op drukverlies en barotrauma

Het effect van gesimuleerde afdaling ontstaat door de druk in de zak te verhogen; de zak kan daarom niet onmiddellijk worden geopend. Als het team de rits per ongeluk opent zonder eerst de druk gelijk te maken, kan de lucht in de longen van de patiënt snel uitzetten. Dit kan barotrauma veroorzaken: beschadiging van lichaamsweefsel door drukveranderingen. In milde gevallen kan dit leiden tot pijn op de borst, hoesten of kortademigheid. In ernstige gevallen kunnen luchtbellen in de bloedbaan terechtkomen en naar de hersenen of het hart reizen, met mogelijk levensbedreigende complicaties tot gevolg. Daarom moet de druk in de Gamow-zak eerst geleidelijk worden verlaagd, moet de zak leeglopen en kan pas daarna de rits worden geopend. 

Professionele training en de menselijke factor

Het bedienen van een Gamow-zak vraagt om geoefende vaardigheden. Op de Kilimanjaro, net als op veel andere bergen, vindt medische training bij de meeste touroperators slechts eens in de paar jaar plaats. Als er 6–12 maanden zijn verstreken sinds de laatste trainingssessie, neemt de kans op fouten aanzienlijk toe. Daarnaast kan hoogteziekte gepaard gaan met braken, kan de patiënt last hebben van claustrofobie en kan de afgesloten zak in fel zonlicht zeer heet worden, als een broeikas. 

De patiënt kan niet worden vervoerd

De Gamow-zak lost het hoofdprobleem niet op: het verblijf op grote hoogte. De patiënt kan niet simpelweg in de zak worden gelegd en als op een brancard naar beneden worden gedragen. Zelfs wanneer de symptomen tijdelijk verbeteren, blijft afdalen noodzakelijk. 

Waarom een Gamow-zak op de Kilimanjaro niet nodig is

De Kilimanjaro is met 5.895 meter niet alleen de hoogste berg van Afrika, maar ook de hoogste vrijstaande berg ter wereld. Tegelijkertijd zijn voor de beklimming geen technisch bergsportmateriaal of professionele klimvaardigheden nodig. De routes naar de top bevatten geen technisch moeilijke passages die een noodafdaling onmogelijk of bijzonder gevaarlijk zouden maken.

Dat betekent echter niet dat de beklimming licht moet worden opgevat. Volgens een studie gepubliceerd in het tijdschrift High Altitude Medicine & Biology ervaart ongeveer 47% van de klimmers op de Marangu-route tijdens 5- tot 6-daagse expedities symptomen van hoogteziekte op 4.730 meter. Toch heeft slechts 1% professionele medische hulp nodig. Het veiligheidsrapport over Kilimanjaro-beklimmingen van Altezza Travel uit 2025 laat een vergelijkbaar beeld zien: van de 4.371 reizigers die aan de beklimming begonnen, bereikten 3.892 succesvol de top. Nog eens 215 bereikten een van de belangrijke kraterpunten op de Kilimanjaro: Stella Point op 5.739 meter of Gilman’s Point op 5.681 meter. In totaal beëindigden 264 klimmers hun beklimming voortijdig. De redenen waren onder meer onvoldoende acclimatisatie, vermoeidheid en het begeleiden van vrienden of familieleden. 52 mensen keerden eenvoudigweg om om bij iemand te blijven die niet verder kon.

We beschouwen elke voortijdige beëindiging van de beklimming als een evacuatie, ook wanneer de klimmer niet in gevaar is en zelfstandig afdaalt zonder brancard of zuurstoffles – in 2025 waren er 90 van zulke gevallen. Helikopterevacuatie was nodig voor 64 klimmers, en elke evacuatie verliep succesvol. Dit laat zien dat het gebruik van een Gamow-zak op de Kilimanjaro een onnodige maatregel is, en in sommige gevallen de situatie zelfs kan verslechteren doordat er tijd verloren gaat. Een noodafdaling is hier vrijwel het hele jaar door mogelijk.

Om de vergelijking met Everest of Denali concreet te maken, stel u het volgende scenario voor. U bevindt zich op de Lemosho-route, bij Barafu Camp, op 4.673 meter. Een van de klimmers vertoont verergerende symptomen van hoogteziekte. Het team heeft twee opties:

• De eerste optie is de Gamow-zak gereedmaken, de persoon erin leggen en lucht pompen tot de werkdruk is bereikt. Zelfs met een goed gecoördineerd team kost dit tijd. Daarna volgt ongeveer een uur in de zak, met voortdurend pompen, geleidelijke drukverlaging en uiteindelijk het verwijderen van de patiënt. Alles bij elkaar kan dit proces tot anderhalf uur duren.

En dat gaat ervan uit dat de zak direct beschikbaar is. Tijdens een Kilimanjaro-beklimming, zeker tijdens de toppoging, raakt de groep vaak verspreid. Sommige klimmers bewegen langzamer, terwijl anderen sneller gaan. Als de zieke klimmer deel uitmaakt van de subgroep zonder de zak, is extra tijd nodig om deze van elders te halen.

• De tweede optie, die Altezza Travel hanteert, is het toedienen van zuurstof uit flessen om de symptomen te verlichten en onmiddellijk met de afdaling te beginnen. Binnen 45 minuten bevinden het ondersteuningsteam en de getroffen reiziger zich al ongeveer 1.000 meter lager. Zelfs een afdaling van 300 meter geeft meestal merkbare verlichting. Enkele uren later bereikt de klimmer de parkpoort, waar indien nodig een voertuig van de touroperator of een ambulance klaarstaat.

Dezelfde aanpak geldt bij helikopterevacuaties. De patiënt krijgt zuurstof en wordt zo snel mogelijk naar de dichtstbijzijnde landingsplaats gebracht. Vandaar wordt hij of zij per helikopter naar een ziekenhuis vervoerd. Ook in deze situatie wordt de Gamow-zak een onnodige extra stap die tijd kost en extra risico’s introduceert.

Hoe Altezza de veiligheid op de Kilimanjaro waarborgt

Goede acclimatisatie en zorgvuldige monitoring van de conditie van klimmers vormen de beste bescherming tegen ernstige hoogteziekte. Tijdens onze expedities doen we er alles aan om situaties te voorkomen waarin een Gamow-zak zelfs maar theoretisch nodig zou zijn. Dat gebeurt als volgt: 

Professionele training van het bergteam

Alle gidsen van Altezza Travel hebben het internationale Wilderness First Responder-programma (WFR) afgerond en zijn gekwalificeerde bergredders. Daarnaast volgen zij extra training via het eigen interne programma van Altezza Travel, dat verder gaat dan het standaard WFR-curriculum. De verantwoordelijkheid voor medische protocollen op de berg en voor de training van gidsen binnen het bedrijf ligt bij Philip Swart, een in het Verenigd Koninkrijk gecertificeerde paramedicus. Altezza heeft bovendien een eigen reddings- en noodoperatiecentrum. Het is de enige gespecialiseerde faciliteit in zijn soort onder operators op de Kilimanjaro. 

Dagelijkse medische controles

Dagelijkse medische controles zijn een verplicht onderdeel van elke expeditie van Altezza Travel. Gidsen onderzoeken en spreken elke klimmer, meten de zuurstofsaturatie, volgen de acclimatisatie en ondersteunen het proces. Indien nodig passen zij het klimtempo aan, dienen zij extra zuurstof toe of beëindigen zij de beklimming wanneer de symptomen verergeren en complicaties waarschijnlijk worden.

Hoogwaardige uitrusting

Elke gids draagt een radio, een satelliettelefoon voor noodgevallen, een opvouwbare brancard, een tactische EHBO-kit en een zuurstoffles. Elk kamp beschikt daarnaast over een grotere medische kit met een breder assortiment medicijnen en medische hulpmiddelen, waaronder een stethoscoop om ademhaling en hartritme te beoordelen, een Ambu-ballon voor kunstmatige beademing, middelen tegen hoest en keelpijn, en medicijnen zoals nifedipine, dexamethason en acetazolamide (Diamox). Het gebruik daarvan bij hoogteziekte en gerelateerde complicaties is wijdverbreid in de berggeneeskunde en wordt aanbevolen in het Yellow Book van de CDC.

In het kamp is ook een zuurstofreserve aanwezig. We gebruiken meer dan 500 zuurstofsystemen, meer dan alle andere Kilimanjaro-operators samen. Maar het gaat niet alleen om aantallen. Het zijn koolstofvezelcilinders van 4 liter, ontworpen om ongeveer 6 uur zuurstoftoediening mogelijk te maken. Gidsen dragen ze tijdens de beklimming en in het kamp blijven extra reserves beschikbaar. Vergeleken met standaard metalen cilinders zijn ze lichter, wat vooral belangrijk is tijdens beklimmingen en noodafdalingen. Bovendien gebruikt Altezza maskers in plaats van neuscanules*Neuscanules zijn twee dunne slangetjes die in de neusgaten worden geplaatst. Bij ernstig zuurstoftekort worden ze als minder effectief beschouwd, omdat een deel van de zuurstof verloren gaat, ook tijdens het uitademen. Een masker sluit beter aan op het gezicht, waardoor een aanzienlijk groter volume zuurstof de longen bereikt. en zuinige regelaars in plaats van standaard free-flow-systemen. Dit verhoogt de efficiëntie aanzienlijk, omdat zuurstof alleen wordt toegediend wanneer de persoon inademt. 

Goede acclimatisatie is belangrijker dan welke uitrusting ook

De beste bescherming tegen hoogteziekte is tijd. Hoe langzamer de beklimming, hoe groter de kans om succesvol de top te bereiken. Voor een betere acclimatisatie zijn enkele eenvoudige regels belangrijk: 

Een passend programma en een rustig tempo

Het gaat minder om het specifieke pad en meer om de duur van de expeditie. Voor beginners adviseren we programma’s van minimaal 7 dagen. In verreweg de meeste gevallen krijgt het lichaam zo voldoende tijd voor acclimatisatie op grote hoogte. Beklimmingen van 5 en 6 dagen zijn geschikter voor ervaren trekkers. Hetzelfde principe geldt voor het tempo tussen de kampen. Rustig lopen is belangrijk. Er is ruimte om van het landschap te genieten, foto’s te maken en te stoppen om te rusten wanneer dat nodig is. Hoe geleidelijker u hoogte wint, hoe beter.

Symptomen horen niet genegeerd of voor gidsen verborgen te worden

Hoofdpijn, slecht slapen, vermoeidheid en lichte kortademigheid zijn normaal op grote hoogte. Toch is het belangrijk zelfs deze symptomen aan uw gids te melden; hij of zij moet op de hoogte zijn van elke verandering, hoe klein ook. Alleen dan kan het team uw toestand goed beoordelen en bepalen of er actie nodig is.

Voldoende drinken en eten, ook zonder hongergevoel

Op hoogte verliest het lichaam sneller vocht dan op zeeniveau. Uitdroging kan ook hoofdpijn, zwakte en verminderde concentratie veroorzaken. Een richtlijn is 3–4 liter water per dag, bij voorkeur in kleine, regelmatige slokken. Hetzelfde geldt voor eten: tijdens een beklimming heeft het lichaam ongeveer twee keer zoveel energie nodig, ook al kan de eetlust tijdens de acclimatisatie afnemen. Maaltijden of snacks overslaan is daarom onverstandig, zelfs zonder hongergevoel. Daar is ook een praktische reden voor: de spijsvertering genereert lichaamswarmte. Wie het avondeten overslaat, krijgt het ’s nachts merkbaar kouder. 

Conclusie

De beslissing om op onze expedities geen Gamow-zak te gebruiken, betekent niet dat er op veiligheid wordt ingeleverd. Het is een bewuste keuze voor snellere en effectievere maatregelen. Deze aanpak is echter alleen gerechtvaardigd wanneer er volledige alternatieven beschikbaar zijn: een professioneel bergteam dat continu wordt getraind in evacuatie en eerste hulp, hoogwaardige zuurstofsystemen in voldoende aantallen en een volledig assortiment essentiële medicijnen.

Daarom werkt de in dit artikel beschreven aanpak voor Altezza Travel, maar moet deze niet worden gezien als een universele aanbeveling voor elke operator. We nemen geen Gamow-zakken mee op onze expedities omdat we kunnen vertrouwen op honderden zuurstofsystemen, twee soorten medische kits, Wilderness First Responder-training voor onze bergteams en ons eigen reddings- en noodoperatiecentrum.

Meer weten over reizen in Tanzania?

Ons team denkt graag met u mee. We kennen de belangrijkste bestemmingen in Tanzania uit eigen ervaring. Onze reisspecialisten aan de voet van de Kilimanjaro delen praktische tips en helpen u uw reis zorgvuldig vorm te geven.